«དབའ་བཞེད»ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་ལ་བསྐྱར་དུ་དཔྱད་པ།

ནང་དོན་གནད་བསྡུས། རྩོམ་འདིར་གཤིབ་བསྡུར་རིག་པའི་ཐབས་ལམ་སྤྱད་ནས། ཡོངས་གྲགས་སུ«བསམ་ཡས་བཀའ་གཙིགས་རྡོ་རིང»དང«གཙིགས་ཀྱི་ཡི་གེ་ཞིབ་མོ»། «གཙིགས་ཀྱི་ཡི་གེ་ཞིབ་མོ»དེའི་ཟླར་བཞག་པའི«བཀའ་མཆིད་ཀྱི་ཡི་གེ»གསུམ«དབའ་བཞེད»ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་སུ་འདོད་པ་དང་། རྗེ་བློན་མནས་བསྒག་པའི«བསམ་ཡས་བཀའ་གཙིགས་ཡི་གེ»གཅིག་པུ«དབའ་བཞེད» ཀྱི་ཁུངས་སུ་འདོད་པའི་ལྟ་བ་བཀག་ཅིང་། «བཀའ་མཆིད་ཀྱི་ཡི་གེ»དེ་ཉིད་ཁ་བྱང་དང་ནང་དོན་སོགས་གང་ནས་བརྟགས་ན་ཡང་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་སྡོམ་ཞིག་ཡིན་པར་བསྒྲུབས་ཏེ། «དབའ་བཞེད»ནི་དེ་ཁོ་ན་ཉིད་ཁུངས་སུ་བྱས་ནས་བྲིས་པའི་ལྟ་ཚུལ་བཏོན་ཡོད།
གནད་ཚིག «དབའ་བཞེད།» འབྱུང་ཁུངས། བསྐྱར་དཔྱད།
       བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་ཀུན་གྱི་སྔ་ཤོས«དབའ་བཞེད»ཅེས་བྱ་བ་འདི་ནི།[1] བོད་བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ལ་མེད་ཐབས་བྲལ་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ་ཤིན་ཏུ་གལ་ཆེན་ཞིག་ཡིན་ལ། དེས་ཕྱིས་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་ཆོས་འབྱུང་རྣམས་སུ་བསྟན་པ་སྔ་དར་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་ལོ་རྒྱུས་བརྗོད་པའི་ཁོག་དབུབ་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་ཟབ་མོ་ཐེབས་ཡོད། ཡིན་ན་ཡང་། «དབའ་བཞེད»ཀྱི་ཁུངས་གང་ལ་གཏུགས་པ་དང་། «དབའ་བཞེད»དང«བླ་བཞེད།» «རྒྱལ་བཞེད»བཅས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་ཅི་ཡིན་པ། «དབའ་བཞེད»དང«རྦ་བཞེད།» «སྦ་བཞེད་ཞབས་བཏགས་མ»རྣམས་དུས་ནམ་ཞིག་ལ་མཛད་པ་པོ་སུ་ཞིག་གིས་ཇི་ལྟར་མཛད་པ་སོགས་ཀྱི་གནད་དོན་ལ། རྒྱལ་ཁབ་ཕྱི་ནང་གི་བོད་རིག་པའི་སྡེ་རུ་དོ་སྣང་བྱེད་མཁན་མང་དུ་བྱུང་ཡོད་མོད། བོད་མཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་ཡིག་ཆ་དངོས་ཀྱི་པར་གཞི་རྣམས་ཕྱི་རབས་པའི་མཐོང་ལམ་དུ་གྱུར་པ་ཤིན་ཏུ་ཉུང་སྟབས། དེར་རྩོད་རྙོག་མང་དུ་བྱུང་ནས་ལྡུམ་བུ་རེག་འབྱར་གྱི་ངང་ཚུལ་འཛིན་པ་ལས། ཁ་གསལ་ཁུངས་དག་གི་དཔྱད་འབྲས་གཏིང་ཐག་ཆོད་པ་ཞིག་ད་ལྟའི་བར་དུ་རྣམ་དཔྱོད་ལྡན་པ་དག་གི་བློ་གྲོས་ཀྱི་རྩལ་ལས་ཀྱང་འཁྲུངས་མི་འདུག དེ་ལྟ་ན་ཡང་། སྟབས་ལེགས་པ་ཞིག་ལ«ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན»དུ་བསམ་ཡས་བཀའ་གཙིགས་རྡོ་རིང་གི་བཤུས་ཡིག་དང་། རྡོ་རིང་ཡི་གེ་དེའི་གུད་དུ་མཆིས་པའི«གཙིགས་ཀྱི་ཡི་གེ་ཞིབ་མོ»། གཙིགས་ཡིག་ཞིབ་མོ་དེའི་ཟླར་བཞག་པའི«བཀའ་མཆིད་ཀྱི་ཡི་གེ»གསུམ་ཆ་ཚང་བར་དྲངས་ཡོད་པ་ནི།[2] «དབའ་བཞེད»ཀྱི་ཁུངས་འཚོལ་བའི་ཐད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ་རིན་ཐང་བྲལ་བ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད། རྒྱུ་ཆ་དེ་དག་ལ་ཞིབ་མོའི་བློས་ཡང་ཡང་བརྟགས་ཤིང་། «དབའ་བཞེད»ཁུངས་དག་དང་གཤིབ་སྡུར་ཞིབ་མོར་བགྱིས་ཚེ། «དབའ་བཞེད»ཀྱི་ཁུངས་ངོ་མ་གང་ཡིན་པའི་ཐད་ལ་ལྟ་ཚུལ་ཡང་དག་ཅིག་འདོན་ཐུབ་པར་ཁོ་བོས་འདོད་དོ། །
       དང་པོ། «དབའ་བཞེད»ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་ཐད་ཀྱི་ཕྱི་ནང་མཁས་པའི་དཔྱད་ཞིབ། 
       «དབའ་བཞེད»ནི་བོད་ཀྱི་བསྟན་པ་སྔ་དར་གྱི་གནས་ཚུལ་འཁོད་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚང་གཙིགས་ཆེན་ཞིག་ཡིན་པས། རྒྱལ་ཁབ་ཕྱི་ནང་དུ་གང་དེ་དཔྱད་ཡུལ་དུ་བཟུང་བའི་དཔྱད་འབྲས་མང་པོ་བྱུང་ཡོད།
       «དབའ་བཞེད»ནི་བོད་ཀྱི་བསྟན་པ་སྔ་དར་གྱི་གནས་ཚུལ་འཁོད་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚང་གཙིགས་ཆེན་ཞིག་ཡིན་པས། རྒྱལ་ཁབ་ཕྱི་ནང་དུ་གང་དེ་དཔྱད་ཡུལ་དུ་བཟུང་བའི་ཞིབ་འཇུག་པ་མང་པོ་བྱུང་ཡོད། དཔེར་ན། ཧྥ་རན་སིའི་མཁས་པ་སི་ཐཱེན(R.A. Stein)གྱིས1961ལོར«དབའ་བཞེད་ཞབས་བཏགས་མ»(Une chronique ancient de bSam-yas:sBa-bzed)ཞིག་པར་དུ་བསྐྲུན་པ་དང་། དེ་ནི«དབའ་བཞེད»ཀྱི་མགོ་བཙེམ་དེབ་ཐོག་མ་རུ་གྱུར།[3] དཔེ་དེབ་དེས་དེང་རབས་རིག་གཞུང་ཞིབ་འཇུག་དང་སྒོས་སུ་ནུབ་ཕྱོགས་པས«དབའ་བཞེད»ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པར་མཐུན་རྐྱེན་གལ་ཆེན་བསྐྲུན། དེ་བཞིན་ཧོང་པུའུ་ཧྥན་དང་ཏོན་ཅིན་ཧྭ(黄布凡、佟锦华)གཉིས་ཀྱིས1990ལོར«དབའ་བཞེད»རྒྱ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ཏེ་རྒྱའི་རིག་གཞུང་སྨྲ་བ་མང་པོའི་མཐོང་ལམ་དུ་བསྟར།[4] ཚུལ་དེར་རྐྱེན་བྱས་ནས«དབའ་བཞེད»ཀྱི་པར་གཞིའི་དབྱེ་འབྱེད་དང་དཔེ་རྒྱུན་རྣམ་གྲངས་སོགས་ཟབ་རྒྱས་སུ་སོང་ཞིང་། མིག་སྔར«དབའ་བཞེད»དང«སྦ་བཞེད»། «སྦ་བཞེད་ཞབས་བཏགས་མ»། «རྦ་བཞེད།» «བསམ་ཡས་དཀར་ཆག»བཅས་མིང་དང་པར་གཞི་མི་འདྲ་བའི་པར་སྐྲུན་དཔེ་དེབ་བརྒྱད་ལྷག་བྱུང་ཡོད།[5] དབྱིན་ཇིའི་མཁས་པ་ཧྥེ་ལི་ཕི(Philip Denwood)ཡིས1990ལོར་བྲིས་པའི་དཔྱད་རྩོམ«སྦ་བཞེད་ཀྱི་གོ་གནས་དང་བྱུང་དུས་ཐད་ཀྱི་དཔྱད་བརྗོད»(Some Remarks on the Status and the Dating of the sBa bzhed)ཅེས་པར། «དབའ་བཞེད»ནི་བཙན་པོའི་སྲིད་གཞུང་གི་ཡིག་ཆ་དང་དབས་ཁྱིམ་རྒྱུད་ལ་གནང་བའི་བཀའ་གཙིགས་ཡི་གེ་གང་རུང་ཞིག་ཡིན་པར་བསྒྲུབས་ཡོད།[6] པ་ཚབ་པ་སངས་དབང་འདུས་དང་ལྕམ་ཊིམ་བྷ་གའ(Hildegard Diemberger)གཉིས་ཀྱིས་འབྲས་སྤུངས་གནས་བཅུ་ལྷ་ཁང་གི་ཕྱི་ར་ཅན(939)ནས་ཐོན་པའི«དབའ་བཞེད»དཔེ་རྙིང་དབུ་ཅན་ལག་བྲིས་མའི་པར་གཞི་དེ་གཞིར་བཟུང་ནས། སྤྱི་ལོ2000ལོར་དབྱིན་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ཅིང་། ཁ་བྱང་ལ«དབའ་བཞེད་དེ་སངས་རྒྱས་བསྟན་པ་བོད་ཁམས་སུ་དར་ཚུལ་བརྗོད་པའི་རྒྱལ་རབས»(dBa' bzhed: The Royal Narrative concerning the bringing of the Buddha's Doctrine to Tibet)ཞེས་བཏགས། དེར«དབའ་བཞེད»ཀྱི་ངོ་བོ་དང་བྱུང་ཁུངས། ནང་དོན། པར་གཞིའི་དབྱེ་བ་སོགས་ཀྱི་སྐོར་ནས་དཔྱད་པ་བཏང་ཡོད་མོད། དབའ་བཞེད་ཀྱི་མ་ཕྱིའི་ཕྱོགས་ནས་ཚོད་དཔག་ཙམ་ལས་བརྡར་ཤ་བཅད་མེད།[7] 2007ལོར་བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་གིས་པར་དུ་བསྐྲུན་པའི«དབའ་བཞེད»ཀྱི་མགོ་བརྗོད་དུ་པ་ཚབ་པ་སངས་དབང་འདུས་ཀྱིས་དབའ་གསལ་སྣང་གིས་བཀའ་གཙིགས་ཀྱི་ཡི་གེ་རྒྱས་པར་བྲིས་པ་ཡིན་ཞེས་བཀོད་ཡོད།[8] 2008ལོར་བོད་རིག་པ་སྨྲ་བ་སམ་ཝན་ཧྲའེ་ཁེ(Sam Van Schalk)དང་ཁཱ་ཟུ་ཧྲི་ཨེ་ཝའོ(Kazushi Iwao)གཉིས་ཀྱིས་ཏུན་ཧོང་གི་དབའ་བཞེད་ཤོག་ཧྲུལ་མ་གཞིར་བཟུང་ནས། «ཏུན་ཧོང་ལས་ཐོན་པའི་དབའ་བཞེད་ཤོག་ཧྲུལ་མ»(Fragments of the Testament of Ba from Dunhuang)ཞེས་པའི་དཔྱད་རྩོམ་ཞིག་སྤེལ་ཞིང་། དེར«དབའ་བཞེད་ཤོག་ཧྲུལ་མ»དང«དབའ་བཞེད»གཉིས་ཀྱི་བརྗོད་བྱ་དང་བརྡ་སྤྲོད་སྦྱོར་ལུགས་གཉིས་གཤིབ་བསྡུར་བྱས་ཏེ། «དབའ་བཞེད»ཀྱི་ཕྱི་མོ་ནི་བཙན་པོའི་སྐབས་སུ་བྱུང་བའི་ཡིག་ཆ་བསྙོན་མེད་ཡིན་པ་དང་། དེ་ཉིད་ད་ཡོད་ཏུན་ཧོང་ཕུད་པའི་རིགས་འདྲའི་པར་གཞི་ལས་བྱུང་སྔ་ཤོས་ཡིན་ཚུལ་བསྒྲུབས་འདུག[9] དབྱིན་ཇིའི་མཁས་པ་ལའོ་ཝེ་སི་ཏོང་ནེ(Lewis Doney)ཡིས2013ལོར་བརྩམས་པའི«ཉང་རལ་ཉི་མ་འོད་ཟེར་དང<དབའ་བཞེད>»(Nyang Ral Nyi Ma ’Ol Zer and the Testimony of Ba)ཅེས་པའི་དཔྱད་རྩོམ་དུ«དབའ་བཞེད»ཀྱི་མ་ཕྱི་ནི་གཙིགས་ཀྱི་ཡི་གེ་ཞིབ་མོའམ་བསམ་ཡས་བཀའ་གཙིགས་ཡི་གེ་ཞིབ་ཏུ་བཀོད་པ་གཞུང་ཡིག་གི་ངོ་བོ་ཅན་ཞིག་ལ་ངོས་བཟུང་ཞིང་། མྱང་དབའས་སོགས་ཀྱི་བློན་པོས་རིང་ལུགས་བསྲེས་ཏེ་བཀའ་གཙིགས་དེ་བཀྲལ་བས«དབའ་བཞེད»རིགས་མི་འདྲ་བ་བྱུང་ཚུལ་བཞེད་འདུག[10] བན་ཤུལ་དཔལ་མཁར་རྒྱལ་གྱིས2014ལོར«དུས་རབས་བརྒྱད་པའི་དུས་ཀྱི་དབའ་བཞེད་བྱུང་འཕེལ་གྱི་སྐོར་ལ་བསྐྱར་ཞིབ་བྱས་པའི་དཔྱད་པ»ཞེས་པའི་དཔྱད་རྩོམ་ཞིག་སྤེལ་པའི་ནང་དུ་ལྟ་བ་དང་དཔྱད་འབྲས་མང་པོ་ཞིག་སྔ་མ་དག་གི་རྗེས་སུ་སོང་བ་ལྟ་བུའི་ཆ་མང་དུ་བདོག[11] དེའི་རྗེས་སུ་རྨེ་རུ་ཡུལ་ལྷ་ཐར་ལ་སོགས་པའི[12]རྒྱ་བོད་ཀྱི་རིག་གཞུང་ཞིབ་འཇུག་པ་འགས་མུ་མཐུད་ནས«དབའ་བཞེད»སྐོར་གྱི་ཞིབ་འཇུག་བགྱིས་ཡོད་མོད་སྔར་གཏམ་བསྐྱར་ཟློས་ཙམ་ལས་དཔྱད་འབྲས་གསར་པ་ཞིག་མ་མཐོང་། མདོར་ན་དབའ་བཞེད་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་ངོ་མ་གང་ཡིན་པའི་རྩ་བའི་གནད་དོན་སྐོར་ལ་པ་ཚབ་ལྟར་བསམ་ཡས་རྡོ་རིང་མཇུག་ཏུ“གཙིགས་ཀྱི་ཡི་གེ་ཞིབ་མོ་གཅིག་གུད་ན་མཆིས་སོ”[13]ཞེས་པའི་ཚིག་ཟུར་ལ་གཞི་བྱས་ཏེ། ཕལ་ཆེ་བས་བསམ་ཡས་རྡོ་རིང་དང་དེའི་གུད་ན་བཞུགས་པའི་ཡི་གེ་ཞིབ་མོ་གཉིས་ཡིན་པར་བཞེད་ཅིང་། ཡང་ལ་ལས་རྡོ་རིང་ཡི་གེ་དང་དེའི་གུད་ཀྱི་ཡི་གེ་ཞིབ་མོ། ཡི་གེ་ཞིབ་མོ་དེའི་ཟླ་ལ་བཞག་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡི་གེ་གསུམ་གར་ངོས་འཛིན་པ་ཡང་འདུག འོན་ཀྱང«ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན»དུ་དྲངས་པའི་བཀའ་གཙིགས་དང་པོ་དང་གཉིས་པ། བསམ་ཡས་རྡོ་རིང་ཡི་གེ་ཕབ་བཤུས་བྱས་པ་གསུམ་ལ་བློ་ཞིབ་མོས་བརྟགས་ན། བཀའ་གཙིགས་དང་པོ་ནི་གཙིགས་ཀྱི་ཁ་བྱང་དང་དཀོན་མཆོག་གསུམ་གཏན་གྱི་སྐྱབས་སུ་བསྟན་པ། ཆོས་མཛད་པ་མི་བཤིག་པའི་གཙིགས་བཅོས་པའི་ཚུལ། དམ་བཅའི་མནའ་ཚིག་བརྗོད་པ། གཙིགས་ཀྱི་དཔང་པོ་བསྟན་པ། མཇུག་སྡོམ། མནའ་ཁོངས་སུ་ཞུགས་པའི་རྒྱལ་ཕྲན་དང་བློན་པོ་བཅས་ཀྱི་གོ་གནས་དང་མིང་རུས། གཙིགས་ཡིག་འབྲི་མཁན་གྱི་མིང་བཅས་ཀྱིས་གྲུབ་པའི་བཀའ་གཙིགས་ཡི་གེ་ཆ་ཚང་ཞིག་ཡིན་པ་དང་།[14] བཀའ་གཙིགས་གཉིས་པ་ནི་གཙིགས་ཀྱི་ཁ་བྱང་དང་ནང་དོན་སོགས་གང་ལ་བལྟས་ན་ཡང་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་གཏམ་མདོར་བསྡུས་ཤིག་ཏུ་སྣང་།[15] རྡོ་རིང་ཡི་གེ་ཕབ་བཤུས་ནི་འདི་གཉིས་དང་བསྡུར་ན་ཤིན་ཏུ་མདོར་བསྡུས་སུ་བྱས་པའི་བཀའ་གཙིགས་མཛད་པའི་མདོ་དོན་ལྟ་བུ་ཞིག་ཡིན་ཅིང་། དེ་དག་ཅུང་ཙམ་བསྡུར་ན་ཡང་། སོ་སོའི་བར་ལ་ཁྱད་པར་ཆེན་པོ་ཡོད་པ་རྟོགས་ནུས། རྡོ་རིང་ཡི་གེའི་མཇུག་ཏུ་གཙིགས་ཀྱི་ཡི་གེ་ཞིབ་མོ་གཅིག་གུད་ན་མཆིས་ཞེས་པའི་གུད་ཀྱི་ཡིག་གེ་ཞིབ་མོ་དེ«ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན»དུ་འབྱུང་བའི་བཀའ་གཙིགས་དང་པོ་དང་གཉིས་པ་གཉིས་ལ་གོ་བ་ལྟ་བུ་ནི་དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བ་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་གསུངས།[16] ཡིན་ན་ཡང་། གནད་འདིར་ཞིབ་ཏུ་བརྟག་དགོས་ཏེ། བསམ་ཡས་རྡོ་རིང་ཡི་གེའི་མཇུག་ཏུ“གཙིགས་ཀྱི་ཡི་གེ་ཞིབ་མོ་གཅིག་གུད་ན་མཆིས་སོ”[17]ཞེས་པའི་གཙིགས་ཡིག་ཞིབ་མོ་དེ་ནི་དོན་གྱིས«མཁས་པའི་དགའ་སྟོན»དུ་འཁོད་པའི་བཀའ་གཙིགས་དང་པོ་དེ་ཡིན་པར་ངེས་ཏེ། ཡི་གེ་ཞིབ་མོ་གཅིག་མ་གཏོགས་གཉིས་ཞེས་གསུངས་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ཉིད་མདོར་བསྡུས་སུ་ཕབ་ནས་རྡོ་རིང་དུ་བཀོད་པ་ཡང་རྡོ་རིང་གི་ཡི་གེ་ལ་གཙིགས་ཡིག་གི་སྙིང་པོ་འདུས་ཡོད་པས་རྟོགས་ཐུབ། དེ་བས་གཉའ་གོང་དཀོན་མཆོག་ཚེ་བརྟན་ལགས་ཀྱིས་གཙིགས་ཀྱི་ཡི་གེ་ཞིབ་མོ་དེ་ནི་བཀའ་གཙིགས་དང་པོར་གོ་དགོས་པར་གསུངས་པ་དོན་ལ་གནས་པའི་གཏམ་དུ་འཁུམས།[18] «ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན»དུ་འཁོད་པའི་བཀའ་གཙིགས་གཉིས་པ་དེ་ལ་ཞིབ་ཏུ་བརྟགས་ན། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་སྡོམ་ལྟ་བུ་ཞིག་ཏུ་སྣང་བ་ལས་བཀའ་གཙིགས་མཛད་པའི་མནའ་ཚིག་དངོས་མིན་པར་འདོད། གཤམ་ནས་ང་ཚོས«ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན»དུ་འཁོད་པའི་བཀའ་གཙིགས་གཉིས་པ་དེ་ཉིད་ཇི་ལྟར་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་སྡོམ་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། «དབའ་བཞེད»ཀྱི་ཐོག་མའི་འབྱུང་ཁུངས་ཀྱང་དེ་ཡིན་པའི་ཚུལ་ལ་ཅུང་ཟད་དཔྱད་པར་བྱའོ། །
གཉིས་པ། «ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན»དུ་འཁོད་པའི་བཀའ་གཙིགས་གཉིས་པ་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་སྡོམ་ཞིག་ཡིན་པའི་སྐོར། 
       གཅིག བཀའ་གཙིགས་གཉིས་པའི་ཁ་བྱང་ལས་བརྟག་པ།
       དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བས«ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན»དུ་དྲངས་པའི་བཀའ་གཙིགས་གཉིས་པ་ཞེས་པའི་གཞུང་དངོས་ཀྱི་ཁ་བྱང་ལ“བཙན་པོ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱི་སྐུ་རིང་ལ། ཆོས་འབྱུང་བའི་ལོ་དྲུང་གི་ཡི་གེ་ཟླ་ལ་བཞག་པ། ཕྲ་མྱེན་གྱིས་བྲིས་ཏེ་གསེར་གྱི་སྒྲོམ་བུར་སྩལ་ནས། དཔལ་བསམ་ཡས་ཀྱི་དཀོར་མཛོད་དུ་བཞག་པ་ལས་དཔེའ་བགྱིས་ནས་བྲིས་པ”[19]ཞེས་འབྱུང་བ་དང་། ཆོས་འབྱུང་བ་ཞེས་པ་དེར་ཆོས་བྱུང་བའི་ཚུལ་ལམ། ཆོས་བྱུང་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཞེས་པའི་དོན་འདུས་ཡོད། དེས་ན་ལོ་དྲུང་ཞེས་པ་ལོ་ཙཱ་བ་དང་པཎྚི་ཏ། དྲུང་ཡིག་གིས་ཡི་གེར་བྲིས་པ་ཞེས་པའི་ཚིག་སྣ་བསྡུས་པ་ཡིན་དགོས་མོད། གལ་ཏེ་ལོ་དྲུང་གི་ཡི་གེ་ཞེས་པ་དེ་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡི་གེ་ཞེས་པ་བྲིས་ནོར་ཐེབས་པ་ཡིན་ཚེ། དེ་ཉིད་ཆོས་འབྱུང་བ་ཞེས་པ་དང་ཟློས་སྐྱོན་དུ་མངོན་ན་ཡང་། ཆོས་འབྱུང་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡི་གེ་ཞེས་ཐེར་ཆགས་སུ་བཀོད་ན་དེར་ཡང་འགལ་བ་ཆེར་མེད། ཡང་རྣམ་པ་གཅིག་ཏུ་ན། ལོ་དྲུང་ཞེས་པའི་དྲུང་ནི་བཙན་པོའི་དུས་ཀྱི་ཡིག་རྙིང«ཚིག་མཛོད»ལས་རྩ་བའི་དོན་དུ་གསུངས་པས།[20] དེ་ལྟར་ན་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་རྩ་བ་ཞེས་པའི་དོན་དུ་གོ་དགོས་ཤིང་། ཆོས་འབྱུང་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་རྩ་བ་ཞེས་གོ་ན་བཙན་པོའི་བཀའ་མཆིད་ཀྱི་མདོའམ་རྩ་སྡོམ་ལྟ་བུར་འགྱུར་བས་ཤིན་ཏུ་དོན་ལ་འབྱོར་བ་ཞིག་ཏུ་མཐོང་། བན་ཤུལ་དཔལ་མཁར་རྒྱལ་གྱི་དཔྱད་རྩོམ་དུ“ལོ་སྒྲུང”[21]ཞེས་བཀོད་པ་ཙམ་ལས་དེའི་གོ་དོན་དང་འབྲི་ལུགས་སོགས་རྩལ་དུ་བཏོན་ནས་ཟབ་འཇུག་བྱས་མེད། གང་ལྟར། ལོ་རྒྱུས་དང་། ལོ་དྲུང་། ལོ་སྒྲུང་སོགས་ལས་གང་ཡང་དག་པ་ཡིན་མིན་ནི་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་དཀའ་བ་ཞིག་ཡིན་ན་ཡང་། མཐར་གཏུགས་ན་ཆོས་འབྱུང་བ་ཞེས་ཚིག་སྔ་མ་འབྱུང་བས་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དོན་འདུས་པའི་ཡིག་ཆ་ཞིག་གི་མིང་དུ་བཏགས་པར་འདོད་ལ། དེ་ཡང་བསམ་ཡས་དཀོར་མཛོད་དུ་བཞག་པ་ལ་དཔེ་བགྱིས་པར་གཞིགས་ན། མ་དཔེར་འཛིན་སའི་གཞི་ནི་བཀའ་གཙིགས་དང་པོ་ལས«སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་བོད་ཡུལ་དུ་སྔ་ཕྱིར་ཇི་ལྟར་བྱུང་བའི་བཀའ་མཆིད་ཀྱི་ཡི་གེ»[22]གཅིག་ཟླ་ལ་བཞག་ཅེས་སྔ་ཕྱིར་ཐེངས་གཉིས་འབྱུང་བ་དེ་ཉིད་ཡིན་པར་འདོད་ཅིང་། དཔེའ་བགྱིས་པ་སྟེ་དཀོར་མཛོད་དུ་ཡོད་པའི་ཡི་གེར་མ་དཔེ་བྱས་ནས་བྲིས་པར་དཔགས་ན། ཚིག་དུམ་འདི་མ་ཡིག་དེ་ཉིད་བུ་ཡིག་ཏུ་བཤུ་མཁན་གང་དེས་གསར་དུ་བསྣན་པ་ཤེས་ཐུབ། ཡང་དེའི་འཕྲོས་སུ“གནའ་ད་འཆད་བོད་ཡུལ་དུ་དཀོན་མཆོག་གསུམ་གྱི་རྟེན་བཅས་ཏེ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་མཛད་པའི་ལོ་དྲུང་གི་ཡི་གེར་བྲིས་པ”[23]ཞེས་ཁ་བྱང་བསྐྱར་དུ་འབྱུང་བ་ནི་བཤུ་མཁན་སྔ་མ་ཞིག་གིས་སྦྱར་བར་སྙམ། བཀའ་གཙིགས་གཉིས་པ་ཞེས་པ་ནི་དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བས་སྦྱར་བའི་ཁ་བྱང་ཡིན་པ་དང་། དེ་ཉིད་ཀྱི་གཞུང་དངོས་ཀྱི་ཁ་བྱང་དང་བཙན་པོའི་དུས་ཀྱི་བཀའ་གཙིགས་གཉིས་ལ་ཁྱད་པར་ཆེན་པོ་ཡོད། དེས་ན། «ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན»དུ་བཀའ་གཙིགས་གཉིས་པ་ཞེས་བརྗོད་པ་དེའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་ལ། «སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་བོད་ཡུལ་དུ་སྔ་ཕྱིར་ཇི་ལྟར་བྱུང་བའི་བཀའ་མཆིད་ཀྱི་ཡི་གེ»དང་། «ཆོས་བོད་ཡུལ་དུ་སྔ་ཕྱིར་ཇི་ལྟར་བྱུང་བའི་བཀའ་མཆིད་ཀྱི་ཡི་གེ།» «བཙན་པོ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱི་སྐུ་རིང་ལ་ཆོས་འབྱུང་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡི་གེ།» «གནའ་ད་འཆད་བོད་ཡུལ་དུ་དཀོན་མཆོག་གསུམ་གྱི་རྟེན་བཅས་ཏེ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་མཛད་པའི་ལོ་དྲུང་གི་ཡི་གེ»བཅས་ཡོད་ཅིང་། མིང་གི་རྣམ་གྲངས་འདི་དག་ལ་བལྟས་པ་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་བཀའ་གཙིགས་གཉིས་པ་དེ་ཉིད་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡི་གེ་ཞིག་ཡིན་པའི་ངེས་ཤེས་སྐྱེས་སོ། །
       གཉིས། བཀའ་གཙིགས་དང་བཀའ་མཆིད་ཀྱི་ཁྱད་པར་ལས་བརྟག་པ།
       བཀའ་གཙིགས་ནི་རྒྱལ་པོས་དམ་བཅས་པའི་མནའ་ཚིག་གི་དོན་ཏེ། «དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ»ལྟར་ན། བོད་བཙན་པོའི་སྐབས་སུ་བཙན་པོའི་བཀའ་ཆེམས་དང་ཞལ་བཞེས་ཀྱི་མནའ་ཡིག་གཉིས་ཀར་བཀའ་གཙིགས་སུ་འདོད་ཅིང་། འདིར་བརྗོད་པའི་བཀའ་གཙིགས་ནི་ཕྱི་མར་གོ་བ་དང་། དེ་ལ་ཡང་རིགས་གསུམ་གསུངས་ཏེ། བཙན་པོའི་ཞལ་ཆེམས་ཟངས་ཀྱི་བྱང་བུར་བྲིས་ནས་བསམ་ཡས་མཆིམས་ཕུའི་བང་མཛོད་དུ་སྦས་པ་ལྟ་བུ་དང་པོ་དང་། བཙན་པོ་ཁྲི་ལྡེ་སྲོང་བཙན་གྱིས་ཉང་ཏིང་འཛིན་བཟང་པོ་ལ་གནང་བའི་ཞལ་བཞེས་ཀྱི་མནའ་ཡིག་དང་ཀོང་དཀར་མང་པོ་རྗེ་སོགས་ལ་གནང་བའི་གཙིགས་ཀྱི་ཡི་གེ་ལྟ་བུ་གཉིས་པ། བཙན་པོ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱི་སྐབས་སུ་རྒྱལ་བློན་བཙུན་མོ་དང་བཅས་པས་དམ་པའི་ཆོས་དང་རྟེན་གསུམ་བཤིག་གཏོར་མི་བྱེད་པའི་མནའ་ཡིག་མཐིང་ཤོག་ཏུ་གསེར་བྲིས་བྱས་ཏེ། བསམ་ཡས་གཙུག་ལག་ཁང་གི་དཀོར་མཛོད་དུ་བཞག་པའི་བཀའ་གཙིགས་ལྟ་བུ་གསུམ་པ་ཡིན།[24] འདིར་བརྗོད་པའི་བཀའ་གཙིགས་ནི་རིགས་གསུམ་པར་གཏོགས་ཤིང་། དེར་རྡོ་རིང་ལ་མི་འགྱུར་གཡུང་དྲུང་དུ་བརྐོས་པ་ཡང་མང་ངོ་། །བཀའ་མཆིད་ནི«བོད་ཡིག་བརྡ་རྙིང་ཚིག་མཛོད»ལས། “གླེང་མོའམ་གཏམ་བཤད་པ”[25]ཞེས་འབྱུང་ན་ཡང་། «དག་ཡིག་གསར་བསྒྲིགས»ལས། མཆིད་ནི་སྐད་ཆའི་ཞེ་ས་སྟེ། གསུང་མཆིད། ཞུ་མཆིད། བཀའ་མཆིད་ལྟ་བུ།[26]ཞེས་འབྱུང་། དེ་བས། བཀའ་མཆིད་ནི་བཙན་པོས་བཀའ་བསྩལ་པའི་གཏམ་མམ་སྐད་ཆར་གོ་དགོས་སྙམ་སྟེ། དཔེར་ན། ཇོ་ནང་ཏཱ་ར་ནཱ་ཐས་མཛད་པའི«བློ་ལྡན་ཀརྨ་ཆོས་བཟང་ལ་སྨྲས་པའི་བཀའ་མཆིད»དང་། པཎ་ཆེན་བློ་བཟང་ཐུབ་བསྟན་ཆོས་ཀྱི་ཉི་མའི«བཀའ་མཆིད་དཔག་བསམ་ལྗོན་པ་དོན་བཟང»སོགས་ལས་ཀྱང་བཀའ་མཆིད་ནི་བཀའ་བསྩལ་པའི་གཏམ་མམ་སྐད་ཆར་གོ་ཡོད་པ་ལྟ་བུའོ། །དེ་ལྟར་ན། «སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་བོད་ཡུལ་དུ་སྔ་ཕྱིར་ཇི་ལྟར་བྱུང་བའི་བཀའ་མཆིད་ཀྱི་ཡི་གེ»ཞེས་པ་ཡང་རྒྱལ་པོས་བཀའ་བསྩལ་པའི་གསུང་ཡི་གེར་བཀོད་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་མདོ་ལྟ་བུ་ཡིན་ཅིང་། བཀའ་མཆིད་ཅེས་པ་ལས་དེ་ཉིད་སྤྱིར་བཏང་གི་ལོ་རྒྱུས་ཤིག་མ་ཡིན་པར་བཙན་པོའི་སྲིད་གཞུང་ནས་ངོས་ལེན་ཐོབ་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་གཏམ་ཞིག་ཡིན་པ་གསལ་པོར་བསྟན་ཡོད་སྙམ། མདོར་ན། བཀའ་གཙིགས་དང་བཀའ་མཆིད་གཉིས་ལ་ཁྱད་པར་ཆེན་པོ་ཡོད་པས་དེ་གཉིས་གཅིག་ཏུ་བསྲེས་མི་རུང་ལ། ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན་དུ་འཁོད་པའི་བཀའ་གཙིགས་གཉིས་པ་ཞེས་པར་མིང་ལ་བཀའ་གཙིགས་ཞེས་བཏགས་ཡོད་ཀྱང་། དོན་གྱིས་བཀའ་མཆིད་དུ་རྟོགས་པར་བྱའོ། །
       གསུམ། «ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན»དུ་འཁོད་པའི་བཀའ་གཙིགས་གཉིས་པའི་ནང་དོན་ལས་བརྟག་པ།
       «ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན»དུ་འཁོད་པའི་བཀའ་གཙིགས་གཉིས་པའི་ནང་དོན་ནི། ཡབ་མེས་ཀྱིས་ཆོས་མཛད་ཚུལ། ཞང་བློན་གྱིས་ཆོས་བཤིག་ཚུལ། ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱིས་སླར་ཡང་ཆོས་མཛད་པར་བོད་མི་རྣམས་དོགས་པ་བྱུང་ཚུལ། ཆོས་ཀྱི་རྩ་བའི་རྣམ་གཞག་ལ་ཞིབ་ཏུ་བརྟགས་ནས་ཡང་དག་པར་གོ་ཚུལ། དེ་ནས་རྒྱལ་ཕྲན་དང་ཕྱི་ནང་གི་བློན་པོ་རྣམས་དང་བཀའ་གྲོས་མཛད་ནས་ཆོས་མཛད་དགོས་ཚུལ། ཕྱིན་ཆད་ཆོས་མི་བཤིག་པའི་མནའ་བོར་ཚུལ་བཅས་མདོར་བསྡུས་སུ་བཀོད་ཡོད་ཅིང་། བོད་བཙན་པོའི་དུས་ཀྱི་བཀའ་གཙིགས་ཡི་གེ་འབྲི་བའི་རྣམ་གཞག་དང་བསྡུར་ན། བཀའ་གཙིགས་གཉིས་པ་དེ་ཉིད་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡི་གེ་ཞིག་ཡིན་པའི་ངེས་ཤེས་ཇེ་འདྲོངས་སུ་འགྱུར་ངེས་སོ། །
       བཞི། བཀའ་གཙིགས་དངོས་དང་དེ་འབྲེལ་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་སྡོམ་གཉིས་ཟླ་བོའི་ཚུལ་དུ་འཇོག་སྲོལ་ཡོད་ཚུལ་ལས་བརྟག་པ།
       ང་ཚོས་བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་བཀའ་གཙིགས་མཛད་པའི་ཚུལ་ལ་ཞིབ་ཏུ་བལྟས་ན། གཙིགས་ཡིག་དངོས་དང་། གཙིགས་བཅོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་བརྗོད་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡི་གེ་གཉིས་ཟླ་བོའི་ཚུལ་དུ་འཇོག་པའི་སྲོལ་ཡོད་པ་ཤེས་ནུས་ཏེ། དཔེར་ན། «བོད་རྒྱ་མནའ་འབྲེལ་གཙིགས་ཀྱི་རྡོ་རིང་ཡི་གེ»ལྟ་བུར་མཚོན་ན། རྡོ་རིང་དེའི་ནུབ་ངོས་ཀྱི་ཡི་གེ་ནི་མནའ་ཚིག་དངོས་ཡིན་པ་དང་།[27] བྱང་ངོས་ཀྱི་ཡི་གེ་ནི་གཙིགས་འཛིན་པའི་མནའ་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པའི་བོད་ཀྱི་བློན་པོ་ཆེ་ཕྲ་ཀུན་གྱི་ཐོབ་དང་མིང་རུས་ཡིན་ལ།[28] ལྷོ་ངོས་ཀྱི་ཡི་གེ་ནི་གཙིགས་འཛིན་པའི་མནའ་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པའི་རྒྱའི་བློན་པོ་ཆེ་ཕྲ་ཀུན་གྱི་ཐོབ་དང་མིང་རུས་ཡིན།[29] ངོས་འདི་གསུམ་གཅིག་ཏུ་བསྡོམས་ཚེ་ད་གཟོད་གཙིགས་ཡིག་ཁ་ཚང་ཞིག་གྲུབ་ཡོད། ཤར་ངོས་ཀྱི་ཡི་གེ་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་གཏམ་ཞིག་ཡིན་ཏེ།[30] དེ་ཡང་རྒྱལ་པོ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ་དང་ཁྲི་ལྡེ་གཙུག་བཙན་གཉིས་ཀྱི་སྐབས་སུ་བོད་རྒྱ་གཉིས་གཉེན་གྱི་འབྲེལ་བ་བཙུགས་ཏེ་དབོན་ཞང་དུ་གྱུར་པའི་ཚུལ་རགས་ཙམ་བརྗོད་པ་དང་། བོད་ཀྱིས་མཐའ་བཞིའི་རྒྱལ་པོ་ཀུན་དང་མཛའ་མཐུན་གྱི་མཇལ་འདུམ་མཛད་ན། རྒྱ་ལྟ་བུ་ནི་བོད་ཀྱི་གཉེན་བཤེས་རྩེག་མ་དང་ཡུལ་ཡང་ཁྱིམ་མཚེས་ཡིན་ལ། ལྷག་པར་དུ་དབོན་ཞང་ཡང་ཡིན་པས་མཇལ་འདུམ་མཛད་དགོས་པ་སྨྲས་མེད་ཡིན་པ་ལྟ་བུ་སོགས་བརྗོད་ཡོད་སྟབས། དེ་ཉིད་གཙིགས་མཛད་དགོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཞིབ་ཏུ་བརྗོད་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཤིག་ཡིན་ནོ། །དེ་མིན། «ཞོལ་རྡོ་རིང་ཡི་གེ»ལ་མཚོན་ན་ཡང་། བྱང་ངོས་ཀྱི་ཡི་གེ་ནི་བཙན་པོ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱིས་དབུ་མནའ་བཞེས་ཏེ། བློན་ངན་ལམ་ཀླུ་ཁོང་གི་བུ་ཚ་གདུང་རྒྱུད་དང་བཅས་པར་དམིགས་བསལ་གྱི་གཟིགས་སྐྱོང་གནང་རྒྱུ་དང་། གོ་ཐོབ་ཡིག་ཚང་རྟག་བརྟན་འགྱུར་མེད་དུ་བསྩལ་ནས། རིམ་པ་དེ་ལས་མི་དབབ་པར་གནང་བ་སོགས་བཙན་པོའི་སྲིད་གཞུང་ནས་བློན་ངན་ལམ་ཀླུ་ཁོང་གི་ཁྱིམ་རྒྱུད་ལ་དམིགས་བསལ་བདག་ཐོབ་བརྟན་འཇགས་སུ་གནང་རྒྱུའི་དམ་བཅའི་མནའ་ཚིག་དངོས་ཡིན་པ་དང་།[31] ལྷོ་ངོས་ཀྱི་ཡི་གེ་ནི་བློན་ཆེན་པོ་འབལ་ལྡོང་ཙབ་དང་ལང་མྱེས་ཟིགས་གཉིས་བློ་ལོག་ནས་ཁྲི་ལྡེ་གཙུག་བཙན་བཀྲོངས་ཏེ། བཙན་པོ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་ལའང་གནོད་པར་ཉེ་བ་ངན་ལམ་ཀླུ་ཁོང་གིས་ཤེས་ནས་བཙན་པོར་ཞུས་ཏེ་བློན་ཆེན་དེ་གཉིས་ལ་སྲོག་ཁྲིམས་བཅད་པ་དང་། དེ་ནས་ངན་ལམ་ཀླུ་ཁོང་གིས་དམག་གི་དཔུང་བཤམས་ཏེ་འ་ཞ་དང་དབྱར་མོ་ཐང་། ཙོང་ཀ་སོགས་རིམ་གྱིས་དབང་དུ་བསྡུས་ཤིང་། རྒྱའི་ཡུལ་དང་མཁར་མང་པོ་བཅོམ་པ་དང་ལྷག་པར་དུ་རྒྱའི་ཡུལ་གྱི་མཐིལ་ཏེ། བཀྲ་ཤིས་ཁྲི་སྒོ་རུ་འབོད་པའི་རྒྱའི་རྒྱལ་ས་དམག་ཤུགས་ཀྱི་སྟོབས་ལ་བརྟེན་ནས་བཙན་གྱིས་ཕབ་པ་སོགས་ངན་ལམ་ཀླུ་ཁོང་གིས་བཙན་པོར་བློ་དཀར་བ་དང་ཞབས་འདེགས་ཞུས་པའི་མཛད་རྗེས་འཁོད་པའི་མི་ཚེའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་སྡོམ་ཞིག་རེད།[32] དེ་ཡང་དོན་གྱིས་བཙན་པོའི་སྲིད་གཞུང་ནས་བློན་ངན་ལམ་ཀླུ་ཁོང་ལ་ཅིའི་ཕྱིར་དམིགས་བསལ་བདག་ཐོབ་སྤྲད་ནས་བཀའ་གཙིགས་མཛད་དགོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་བརྗོད་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཤིག་ཏུ་འཁུམས། དེ་ལྟ་བས་ན། བཀའ་གཙིགས་དངོས་དང་། དེ་དང་འབྲེལ་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡི་གེ་ཟླ་ལ་འཇོག་པའི་སྲོལ་འདི་བསམ་ཡས་བཀའ་གཙིགས་མཛད་པའི་སྐབས་ནས་བྱུང་ཡོད་པ་དང་། སྐབས་དེར་དེ་གཉིས་རྡོ་རིང་གཅིག་གི་ངོས་སུ་བཀོད་མེད་པ་ཙམ་མ་གཏོགས་གོང་དུ་བརྗོད་པའི་བཀའ་གཙིགས་རྡོ་རིང་དེ་གཉིས་ཀྱི་ཚུལ་དང་ཤིན་ཏུ་འདྲ། ཡང་གཙིགས་ཀྱི་རྡོ་རིང་ལ་ལའི་སྟེང་དུ་བཀའ་གཙིགས་དངོས་དང་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཆ་དེ་གཉིས་གཞི་གཅིག་ཏུ་སྦྱར་ཏེ་བཀའ་གཙིགས་ཀྱི་གཞུང་གཅིག་ཏུ་མཛད་པའི་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། དཔེར་ན། ཞྭ་ལྷ་ཁང་གི་བཀའ་གཙིགས་རྡོ་རིང་ལྟ་བུ་ཡིན། གང་ལྟར་འདི་དག་ནི་བཀའ་གཙིགས་ཀྱི་གཞུང་དངོས་དང་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡི་གེ་གཉིས་སོ་སོར་འཇོག་པ་དང་། རྡོ་རིང་གཅིག་ཏུ་འགོད་པ། གཞི་གཅིག་ཏུ་བསྲེས་པའི་སྣང་ཚུལ་ཙམ་ཡིན་ཅིང་། བསམ་ཡས་བཀའ་གཙིགས་མཛད་པའི་སྐབས་སུ་ནི་དེ་གཉིས་སོ་སོར་ཡིན་པར་མ་ཟད། ཁ་བྱང་མི་འདྲ་བ་ཡང་ཟུར་དུ་བཏགས་ཡོད་པ་དང་། སྐབས་དེར་བཀའ་གཙིགས་དངོས་དང་དེ་འབྲེལ་གྱི་ལོ་རྒྱུས་གཉིས་ཤིན་ཏུ་མི་འདྲ་བའི་གཞུང་ཡིག་གཉིས་ཡིན་ནོ། །
གསུམ་པ། «བཀའ་མཆིད་ཀྱི་ཡི་གེ»དང«དབའ་བཞེད»གཉིས་ཀྱི་འབྲེལ་བའི་སྐོར།
       བཀའ་གཙིགས་དང་པོ་སྟེ་གཙིགས་ཀྱི་ཡི་གེ་ཞིབ་མོ་དེའི་ཟླ་ལ་བཞག་པའི«སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་བོད་ཡུལ་དུ་སྔ་ཕྱིར་ཇི་ལྟར་བྱུང་བའི་བཀའ་མཆིད་ཀྱི་ཡི་གེ»(གཤམ་ནས«བཀའ་མཆིད་ཀྱི་ཡི་གེ»ཞེས་བསྡུ་རྒྱུ)ཞེས་པ་དེ་ཡང་དོན་གྱིས་དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བས་བཀའ་གཙིགས་གཉིས་པ་ཞེས་བརྗོད་པ་དེ་ཡིན་པ་དང་། དེ་ཉིད་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡི་གེ་ཞིག་ཡིན་པར་བསྒྲུབས་ཟིན་ནས། ད་ནི«བཀའ་མཆིད་ཀྱི་ཡི་གེ»དེ་དང«དབའ་བཞེད»གཉིས་ལ་འབྲེལ་བ་ཇི་ལྟར་ཡོད་པའི་ཚུལ་བཤད་པར་བྱའོ། །
       གཅིག «བཀའ་མཆིད་ཀྱི་ཡི་གེ»དང«དབའ་བཞེད»གཉིས་ཀྱི་ཁ་བྱང་འདྲ་བ།
       «ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན»དུ་བཀའ་གཙིགས་གཉིས་པ་ཞེས་བརྗོད་པ་དེའི་ཁ་བྱང་གི་ཚུལ་དུ་བྱུང་བའི«བཙན་པོ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱི་སྐུ་རིང་ལ་ཆོས་འབྱུང་བའི་ལོ་དྲུང་གི་ཡི་གེ»ཞེས་པ་དང་། «གནའ་ད་འཆད་བོད་ཡུལ་དུ་དཀོན་མཆོག་གསུམ་གྱི་རྟེན་བཅས་ཏེ་ཆོས་མཛད་པའི་ལོ་དྲུང་གི་ཡི་གེ»ཞེས་པ་གཉིས་ནི་བཤུ་མཁན་གྱིས་སྦྱར་བའི་ཚུལ་མངོན་པར་གསལ་བས། གཙིགས་ཀྱི་ཡི་གེ་ཞིབ་མོ་དེའི་ཟླ་ལ་བཞག་ཅེས་འབྱུང་བའི«སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་བོད་ཡུལ་དུ་སྔ་ཕྱིར་ཇི་ལྟར་བྱུང་བའི་བཀའ་མཆིད་ཀྱི་ཡི་གེ»ཞེས་པའམ«ཆོས་བོད་ཡུལ་དུ་སྔ་ཕྱིར་ཇི་ལྟར་བྱུང་བའི་བཀའ་མཆིད་ཀྱི་ཡི་གེ»ཞེས་པ་འདི་ནི་ད་གཟོད་དེ་ཉིད་ཀྱི་ཁ་བྱང་དངོས་ཡིན་ངེས་ལ། དེ་བཞིན་དུ«དབའ་བཞེད»ཀྱི་ཁ་བྱང་དངོས་ལ་ཡང«སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་བོད་ཁམས་སུ་ཇི་ལྟར་བྱུང་བའི་བཀའ་མཆིད་ཀྱི་ཡི་གེ»[33]ཞེས་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་དང་། བོད་ཡུལ་དུ་ཇི་ལྟར་བྱུང་ཚུལ། བཀའ་མཆིད་བཅས་དོན་གྱི་གནད་གཙོ་བོ་རྣམས་ཤིན་ཏུ་འདྲ་བར་བརྟེན། དེ་གཉིས་ཀྱི་ཁ་བྱང་འདྲ་བའི་ཚུལ་ལ་དགོས་མེད་ཀྱི་སྤྲོས་པ་མང་དུ་བགྱིད་མི་དགོས་སོ། །
       གཉིས། «བཀའ་མཆིད་ཀྱི་ཡི་གེ»དང«དབའ་བཞེད»གཉིས་ཀྱི་ནང་དོན་ལ་འདྲ་བའི་ཆ་མང་བ།        མཇུག་སྡུད་པ།
       མདོར་ན། གོང་དུ་བསྡུར་དཔྱད་ཞིབ་མོར་བགྱིས་པ་ལས«དབའ་བཞེད»ཀྱི་ཁུངས་ནི«གཙིགས་ཀྱི་ཡི་གེ་ཞིབ་མོ»དེའི་ཟླར་བཞག་པའི«བཀའ་མཆིད་ཀྱི་ཡི་གེ»ཡིན་པ་གསལ་པོར་རྟོགས་ནུས་ཤིང་། «བཀའ་མཆིད་ཀྱི་ཡི་གེ»དེ་ཉིད་ཀྱང་། བོད་ཡུལ་དུ་ཆོས་ཇི་ལྟར་བྱུང་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡི་གེ་ཞིག་ཡིན་པ་ལས་གཙིགས་ཀྱི་ཡི་གེ་མིན་པའི་ངེས་ཤེས་གསལ་པོར་འདྲོངས་ཐུབ། དེས་ན། «དབའ་བཞེད»ཅེས་པའི་བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་ལོ་རྒྱུས་གྲགས་ཅན་འདིའི་ཁུངས་གང་ཡིན་པའི་ཐད་ཀྱི་ལྟ་ཚུལ་མི་འདྲ་བ་རྣམས་ཀྱང་ད་ནི་གཞི་ནས་རྩོད་མེད་དུ་ཞི་འགྲོ་བར་འདོད་དོ། །

ཞབས་མཆན།
[1] སམ་ཝན་ཧྲའེ་ཁེ(Sam Van Schalk)དང་ཁཱ་ཟུ་ཧྲི་ཨེ་ཝའོ(Kazushi Iwao)གཉིས་ཀྱིས་ཏུན་ཧོང་གཏེར་ཡིག་ལས་བྱུང་བའི་དབའ་བཞེད་ཤོག་ཧྲུལ་མར་ཞིབ་འཇུག་ཟབ་མོ་བགྱིས་ཏེ། དེ་ཉིད་ད་ཡོད«དབའ་བཞེད»ཀྱི་པར་གཞི་ཀུན་ལས་སྔ་ཤོས་ཡིན་པ་དང་། བྱུང་དུས་ཀྱང་དུས་རབས་དགུ་པའི་དུས་དཀྱུལ་ལས་མི་འཕྱི་བར་བསྒྲུབས་འདུག་པ[Sam van Schaik and Kazushi Iwao.Journal of the American Oriental Society Vol. 128, No. 3 (Jul. - Sep., 2008), pp. 477-487.]ནི་བདེན་པའི་གཏམ་དུ་མཐོང་ལ། དབའ་བཞེད་ཀྱི་པར་གཞི་ཐོག་མ་ད་ལྟ་མི་བཞུགས་ན་ཡང་། དབའ་གསལ་སྣང་ལགས་ཀྱིས་པར་གཞི་ཐོག་མ་ཉིད་མཛད་པའི་དབང་དུ་བཏང་ན། ཆོས་རྒྱལ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན[742-797(ཁང་དཀར་ཚུལ་ཁྲིམས་སྐལ་བཟང་སོགས་ཀྱིས་བསྒྲིགས། «བོད་ཀྱི་གནའ་རབས་ལོ་རྒྱུས་བདམས་བཏུས་གངས་ལྗོངས་འོད་འབུམ།»[G] ཉི་ཧོང་། གངས་ལྗོངས་ནང་རིག་མཐུན་ཚོགས། 2014ལོར། ཤོག་ངོས146-147པ།)]གྱི་སྐབས་ཏེ། སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་བརྒྱད་པའི་དུས་སྨད་ཙམ་ལ«དབའ་བཞེད»ཀྱི་པར་གཞི་ཐོག་མ་བྱུང་བར་ངེས་པས་ན། «དབའ་བཞེད»ཉིད་བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་ཀུན་གྱི་སྔ་ཤོས་སུ་བྱས་ཀྱང་རིག་པའི་དཔྱད་བཟོད་དུ་གྲུབ་པར་འདོད།
[2][13][14][15][16][17][19][22][23][34][36][38][40][42] དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བ། «ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན།» [M] པེ་ཅིན། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2006ལོ། ཤོག་ངོས195-198. 198. 195. 196.198. 198. 196. 196. 196. 196. 196. 196. 197. 198པ།
[3] R.A. Stein, Une chronique ancience de bSam-yas: sBa-bzed, Paris 1961.
[4] 拔塞囊著，佟锦华、黄布凡译.«拔协»[M]，成都，四川民族出版社，1990年。
[5] དེ་དག་ནི་སི་ཐཱེན(R.A. Stein)གྱིས1961ལོར་པར་དུ་བཏབ་པའི«སྦ་བཞེད་ཞབས་བཏགས་མ»དང་། 1980ལོར་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་གིས་པར་སྐྲུན་བྱས་པའི«སྦ་བཞེད» ། 1990ལོར་ཧོང་པུའུ་ཧྥན་སོགས་ཀྱིས་བསྒྱུར་བའི«སྦ་བཞེད»། 2000ལོར་པ་ཚབ་པ་སངས་དབང་འདུས་དང་ལྕམ་ཊིམ་བྷ་གར(Hildegard Diemberger)གཉིས་ཀྱི «སྦ་བཞེད་དབྱིན་འགྱུར་མ» ། དེའི་རྗེས་སུ་བྱུང་བའི་པ་ཚབ་ཀྱི«སྦ་བཞེད་རྒྱ་འགྱུར་མ»། 2009ལོར་བདེ་སྐྱིད་ཀྱིས་བསྒྲིགས་པའི«རྦ་བཞེད་ཕྱོགས་བསྒྲིགས» ། 2009ལོར་ཚེ་རིང་དོན་གྲུབ་ཀྱིས་བསྒྲིགས་པའི«བསམ་ཡས་དཀར་ཆག» ། 2010ལོར་བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་ནས་པར་དུ་བསྐྲུན་པའི«དབའ་བཞེད་བཞུགས་སོ» དང་། 2013ལོར་མཚོ་སྔོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་གིས་དཔར་བའི«བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རྣམ་ཐར་ཕྱོགས་བསྒྲིགས»ཁྲོད་ཀྱི་དབའ་བཞེད་ཀྱི་པར་གཞི་གསུམ་བཅས་ཡིན། ཏུན་ཧོང་གཏེར་ཡིག་ལས་རྙེད་པའི་དབའ་བཞེད་ཤོག་ཧྲུལ་མ་མ་གཏོགས། ནང་དོན་ཆ་ཚང་བའི་པར་གཞི་རྣམས་ལས་ཅུང་སྔ་བ་ནི«དབའ་བཞེད»ཉིད་ཡིན་པས། འདིར«དབའ་བཞེད»ཅེས་པ་མཚོན་བྱེད་དུ་བཟུང་ནས་དཔྱད་བསྡུར་བྱས་པ་ཡིན།
[6] Philip Denwood.The Tibet Journal Vol. 15, No. 4, Shakabpa Memorial Issue: Part I (Winter 1990), pp. 135-148.
[7] Pasang Wangdu and Hildegard Diemberger, dBa' bzhed: The Royal Narrative concerning the bringing of the Buddha's Doctrine to Tibet, Wien : Verlag der Osterreichischen Akademie der Wissenschaften, 2000.
[8] ལོངས་ཁང་ཕུན་ཚོགས་རྡོ་རྗེ་ཡིས་གཙོ་སྒྲིག་བྱས། «དབའ་བཞེད།» [G] ལྷ་ས། བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2012ལོ། ཤོག་ངོས2པ།
[9] Sam van Schaik and Kazushi Iwao.Journal of the American Oriental Society Vol. 128, No. 3 (Jul. - Sep., 2008), pp. 477-487.
[10] Lewis Doney. BULLETIN OF TIBETOLOGY Vol. 49, No.1(2013),pp.7-38
[11][21] བན་ཤུལ་དཔལ་མཁར་རྒྱལ། «དུས་རབས་བརྒྱད་པའི་དུས་ཀྱི་དབའ་བཞེད་བྱུང་འཕེལ་གྱི་སྐོར་ལ་བསྐྱར་ཞིབ་བྱས་པའི་དཔྱད་པ།» [J] པེ་ཅིན། «ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ»2015ལོའི་དེབ2པ། ཤོག་ངོས3-25. 10པ།
[12] རྨེ་རུ་ཡུལ་ལྷ་ཐར། «སྦ་བཞེད་ཀྱི་པར་གཞིའི་སྐོར་དང་དེས་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རིག་གཞུང་ལ་ཐེབས་པའི་ཤུགས་རྐྱེན་ལས་འཕྲོས་པའི་གཏམ།» [J] ལྷ་ས། «བོད་ལྗོངས་ཞིབ་འཇུག» 2012ལོའི་དེབ4པ། ཤོག་ངོས82-96པ།
[18] གཉའ་གོང་དཀོན་མཆོག་ཚེ་བརྟན། «བོད་ཀྱི་བརྡ་རྙིང་ཡིག་ཆ་བདམས་བསྒྲིགས།» [G] པེ་ཅིན། ཀྲུང་དབྱང་མི་རིགས་སློབ་གྲྭ་ཆེན་མོའི་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 1995ལོ། ཤོག་ངོས134པ།
[20] ཁ་སྒང་བཀྲ་ཤིས་ཚེ་རིང་གིས་གཙོ་སྒྲིག་བྱས། «ཚིག་མཛོད་བཙན་པོ་དུས་ཀྱི་ཡིག་རྙིང་སྐོར།» [Z] པེ་ཅིན། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2019ལོ། ཤོག་ངོས197པ།
[24][44][47] དུང་དཀར་བློ་བཟང་འཕྲིན་ལས། «དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ།» [Z] པེ་ཅིན། ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2002ལོ། ཤོག་ངོས178. 179. 17པ།
[25] རྣམ་རྒྱལ་ཚེ་རིང་གིས་བསྒྲིགས། «བོད་ཡིག་བརྡ་རྙིང་ཚིག་མཛོད།» [Z] པེ་ཅིན། ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2001ལོ། ཤོག་ངོས18པ།
[26] «དག་ཡིག་གསར་བསྒྲིགས།»(དག་བཅོས་མ།) [Z] ཟི་ལིང་། མཚོ་སྔོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2014ལོ། ཤོག་ངོས245པ།
[27][28][29][30][31][32] པ་ཚབ་པ་སངས་དབང་འདུས། «སྤུ་རྒྱལ་བོད་ཀྱི་རྡོ་བརྐོས་ཡི་གེ་ཕྱོགས་བསྒྲིགས་ཀྱི་མ་ཡིག་དག་བཤེར་དང་དེའི་ཚིག་འགྲེལ་དྭངས་སང་གངས་ཆུ།» [M] ལྷ་ས། བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2013ལོ། ཤོག་ངོས149. 159. 166. 172. 8. 11པ།
[33][35][37][39][41][43][45][46] དབའ་གསལ་སྣང་། «དབའ་བཞེད་བཞུགས་སོ། །» [M] ལྷ་ས། བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2010ལོ། ཤོག་ངོས1. 2-7. 7. 7-9. 9-15. 15-16. 14. 16-19པ།