༄༅།།སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པ་དང་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པའི་འབྲེལ་བའི་འཕོ་འགྱུར་ལ་དཔྱད་པ།

ནང་དོན་གནད་བསྡུས། དཔྱད་རྩོམ་འདིར་ཕག་གྲུའི་སྲིད་དབང་དུས་སྨད་ཀྱི་སྐྱིད་ཤོད་ལུང་པའི་དབང་སྒྱུར་བ་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པ་དང་མངའ་འོག་གི་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པའི་དབར་ལ་ཐོག་མའི་ཆར་མཆོད་ཡོན་གྱི་མཐུན་ལམ་ཚུགས་པ་དང་། དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པའི་སྟོད་དུ་སོག་པོའི་སྟོབས་ཤུགས་ཀྱི་སིམ་འཛུལ་གྱིས་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པའི་ཆོས་སྲིད་དབུ་འཕང་ཇེ་མཐོར་སོང་བ་དང་བསྟུན་ཕྱོགས་གཉིས་ནང་མི་མཐུན་པའི་ཚུལ་རིམ་གྱིས་ཐོན་ཐོག །སྤྱི་ལོ༡༦༢༡ལོའི་སྡེ་གཟར་གྱི་ཞི་ཆིངས་འཇོག་སྐབས་ལྷ་སའི་དབང་རིས་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པར་འཇགས་པ་དེས་འགལ་བ་མངོན་དུ་དོད་མོད། མཚོ་ཁའི་སོག་པོ་ཚོ་ཁག་གི་འཕོ་གྱུར་དང་ཁྱིམ་རྒྱུད་རང་གི་ཆོས་སྲིད་ཀྱི་མི་སྣ་གནད་ཅན་གཤེགས་པ་སོགས་ཀྱིས་རྒྱབ་རྟེན་ས་མེད་པའི་ཉེན་ཁར་ཐུག་པས། སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པ་ཡང་མཐར་གུ་ཤྲི་ཁང་དང་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པར་གཞོགས་འདེགས་ཀྱིས་གཙང་པ་སྡེ་སྲིད་ཀྱི་སྲིད་བརླག་སྟེ་དཔོན་གཡོག་གོ་བརྗེས་ནས་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པའི་ཆབ་འོག་ཏུ་འདུས་པའི་འབྲེལ་བའི་འཕོ་འགྱུར་ལ་དཔྱད་པ་བགྱིས་ཏེ། ཆོས་ཀྱི་བག་ཆགས་ཟབ་པའི་བོད་ཡུལ་ནས་ཆོས་སྲིད་ཟུང་དུ་འབྲེལ་བའི་སྟོབས་ཤུགས་ལ་འཇིག་རྟེན་སྲིད་ཀྱི་ཁ་སྟོབས་ཙམ་པོ་བས་དོ་མི་ཐུབ་པའི་ཁྱད་ཆོས་དང་། དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པ་དང་སོག་པོའི་སྟོབས་ཤུགས་ཀྱིས་བོད་ཀྱི་ཆོས་སྲིད་གནས་བབ་ཀྱི་འཕེལ་ཕྱོགས་ལ་ཐད་ཀའི་བག་ཆགས་ཆེ་བར་བཞག་པ་ཙམ་མ་ཟད། དེ་ལ་ས་གནས་སྡེ་པ་མི་དྲག་རང་གི་སྲིད་ཀྱི་ཁེ་ཕན་བསྲུང་བའི་དུས་བསྟུན་བྱེད་ཕྱོགས་ཀྱིས་ཀྱང་སྐུལ་དེད་ཆེན་པོ་ཐེབས་ཡོད་པ་གླེང་སྟེ། དགེ་ལུགས་པ་ལྟེ་བར་འཛིན་པའི་ཞིབ་བརྗོད་ཀྱི་སྒྲོམ་གཞི་ལས་བརྒལ་ནས་ཡུལ་གྱི་སྡེ་པ་མི་དྲག་གི་མཐོང་སྣེ་ལས་སྐབས་དེ་ཤེད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ལ་འཇུག་ཐབས་བགྱིས་ཡོད།
གནད་ཚིག སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པ། དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པ། དགེ་ལུགས་པ། སོག་པོ།        བོད་རིག་པའི་མཁས་དབང་ཐུའུ་ཆིས། དུས་རབས་བཅོ་ལྔ་པ་ཚུགས་པ་ནས་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་གཞུང་ཤིང་ནི་ཉམས་རྒུད་ལ་ཕྱོགས་པའི་ཁྱིམ་རྒྱུད་དག་གི་འཐབ་རྩོད་མིན་པར་ཀར་དགེ་ཆོས་བརྒྱུད་ཀྱི་འགྲན་རྩོད་ཡིན་ལ། སྐབས་དེ་ཤེད་ནས་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དོན་ཆེན་རིམ་པར་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱང་དགེ་ལུགས་པ་དང་དམ་དུ་འབྲེལ་ཞིང་། གསར་དར་གྱི་དབང་ཤུགས་དེས་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་གནས་བབ་ཀྱང་རིམ་གྱིས་བསྒྱུར་བར་གསུངས།[1] ད་ལྟའི་བར་དུའང་ལྟ་ཚུལ་དེ་ལྟ་བུའི་ངོས་ནས་དུས་སྐབས་དེའི་ལོ་རྒྱུས་ལ་འཇུག་པ་ཤས་ཆེ། ཁྱད་པར་དགེ་ལུགས་པའི་བྱུང་འཕེལ་དང་དགེ་ལུགས་པས་འགྲན་ཡའི་ཕྱོགས་གཏོགས་ལས་རྒྱལ་ཏེ་ཆོས་སྲིད་ཟུང་འབྲེལ་གྱི་ས་གནས་སྲིད་དབང་བཙུགས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ལ་གཙིགས་ཆེ་བར་བྱེད་ཅིང་། དེའི་སྐོར་གྱི་དཔྱད་འབྲས་ཀྱང་མང་དུ་སྣང་།[2] ཡིན་ནའང་། དེ་ལྟ་བུའི་མཐོང་སྣེ་ལས་སྐབས་དེ་ཤེད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ལ་དཔྱད་པ་བྱས་པ་དག་ལའང་ཆོས་བརྒྱུད་འགལ་བའི་ཞིབ་བརྗོད་ཀྱི་སྒྲོམ་གཞིར་ཚུད་ཐལ་ཆེ་བའི་ཞན་ཆའང་ཅུང་མཆིས་པ་དཔེར་ན། སྐྱ་བོ་མི་དྲག་དག་གི་མི་སྡེ་དབང་རིས་རྩོད་པའི་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་ལས་ཐབས་རྣམས་ཀྱང་ཆོས་བརྒྱུད་ཀྱི་དད་འདུན་མོས་ཕྱོགས་ངོས་ཙམ་ནས་འགྲེལ་བ་མང་བར་སྣང་། དོན་ལ་དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པའི་དུས་སྟོད་བར་སྐྱ་བོ་མི་དྲག་གི་ཁྱིམ་རྒྱུད་དག་ནི་བོད་དབུས་གཙང་གི་ཆབ་སྲིད་དཔལ་འབྱོར་རིག་གནས་དང་བཅས་པའི་ཁ་ལོ་སྒྱུར་མཁན་གཙོ་བོ་ཡིན་ཞིང་། དེ་དག་གིས་ཆོས་ཕྱོགས་དང་འབྲེལ་ལམ་སྐྱོང་ཚུལ་གྱིས་གཙོས་པའི་སྲིད་ཀྱི་དབང་སྒྱུར་བརྟན་ཚུགས་པར་དམིགས་པའི་ལས་ཐབས་བསྟར་ཚུལ་ནི་སྐབས་དེ་ཤེད་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་ལོ་རྒྱུས་ཁྱོན་ལ་རྒྱུས་ལོན་བྱེད་པའི་སྒོ་མོ་གལ་ཆེན་ཞིག་ཡིན།
       སྐབས་བབ་གླེང་བར་བྱ་བའི་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པ་ནི་དུས་རབས་བཅུ་དྲུག་པར་སྐྱིད་ཤོད་ཡུལ་ལ་དབང་སྒྱུར་བའི་མི་དྲག་ཁྱིམ་རྒྱུད་ཅིག་སྟེ། དུས་ཕྱིས་ས་གནས་ཆོས་སྲིད་ཀྱི་བདག་པོར་གྱུར་པའི་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པ[3]ཡང་ཐོག་མའི་ཆར་གང་དེའི་འབངས་སུ་གཏོགས་པ་ཡིན་ལ། ཕྱོགས་གཉིས་དབར་ཐོག་མའི་དུས་སུ་མཆོད་ཡོན་དུ་འབྲེལ་ནས་སྐྱིད་སྡུག་གཅིག་ཏུ་བྱས་ཤིང་། བར་དུ་ནང་མི་མཐུན་པའི་ཚུལ་རིམ་གྱིས་དོད་པ་དང་། མཐའ་མར་དཔོན་གཡོག་གོང་འོག་གོ་བརྗེས་པ་སོགས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་བྱུང་ཡོད། དེ་ལྟ་བུའི་འབྲེལ་བའི་འཕེལ་རིམ་ནི་ཕྱོགས་གཉིས་པོའི་ཁེ་ཕན་ཙམ་མིན་པར། སོག་པོའི་ཚོ་ཁག་དང་གཙང་པ་སྡེ་སྲིད་སོགས་བོད་སོག་ཕྱོགས་ཁག་འཕེལ་ཕྱོགས་དང་དམ་དུ་འབྲེལ་ཅིང་། རྙོག་ཅིང་འཛིངས་པར་གྲུབ་གཤིས། དེ་ནི་དབུས་གཙང་གི་ཆོས་སྲིད་འགལ་འབྲེལ་གྱི་ལོ་རྒྱུས་རྟོགས་བྱེད་དང་། མདོ་དབུས་གཉིས་དང་བོད་སོག་མི་རིགས་གཉིས་དབར་གྱི་འགྲོ་འོང་སྤེལ་རེས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཁྲོད་དུ་དགེ་ལུགས་པ་ཙམ་མ་ཟད། བོད་རང་སའི་སྐྱ་བོ་མི་དྲག་ཁྱིམ་རྒྱུད་ཀྱིས་ཀྱང་ནུས་པ་ཇི་ལྟ་བུ་ཐོན་ཚུལ་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་མཐོང་སྣེ་གསར་པ་ཞིག་ཏུ་ངེས། མིག་སྔའི་དཔྱད་འབྲས་སུ་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པ་ཉིད་དགེ་ལུགས་པར་རྒྱབ་སྐྱོར་བྱེད་མཁན་སྦྱིན་བདག་ཙམ་དུ་ངོས་འཛིན་པ་ལས་དེ་ཉིད་རང་ངོས་ཀྱི་སྲིད་ཀྱི་འཕེལ་འགྲིབ་ལ་རྒྱུས་ལོན་ཞིབ་མོ་སྔོན་དུ་སོང་ནས་དཔྱད་པ་བགྱིས་པ་ཆེར་མ་མཆིས་པས། འདིར་དེ་དོན་བགྲོ་གླེང་གྲོས་བསྡུར་གྱི་ས་བོན་ཙམ་གླེང་བར་བྱ།
དང་པོ། དུས་བབ་ཀྱི་རྒྱབ་ལྗོངས་དང་ཐོག་མའི་མཐུན་ལམ་ཚུགས་ཚུལ།        སྤྱི་ལོ༡༥༥༣ལོར་ཕག་གྲུའི་གདུང་རྒྱུད་ནང་ཞིག་གི་སྡེ་གཟར་ལངས་པ་དང་བསྟུན། སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པས་སྐྱོར་མོ་ལུང་པར་དཔུང་དྲངས་ཏེ་བཅོམ་ཞིང་། རིང་མིན་སྐྱིད་ཤོད་ཁྱོན་ལ་དབང་བསྒྱུར་བ་ནས[7]སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་བཀྲ་ཤིས་རབ་བརྟན(སྤྱི་ལོ་༡༥༣༡ནས་སྤྱི་ལོ་༡༥༨༩བར)སྐུ་མཆེད་སྲས་དང་བཅས་པས་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པས་གཙོས་དགེ་ལུགས་པའི་ཆོས་བརྒྱུད་སྤྱི་ལ་བསྙེན་བཀུར་བླ་ལྷག་ཏུ་བགྱིས་ཡོད། དེ་ཡང་གཅིག་ནས་རྒྱལ་དབང་གཙོས་དགེ་ལུགས་པའི་བླ་ཆེན་ཁག་ལ་ཆོས་འབྲེལ་ཞུས་ཏེ། ཉིན་རྒྱུན་གྱི་མཐུན་རྐྱེན་དང་ཡོན་དུ་འཚོ་ཐེབས་ཀྱི་མཆོད་གཞིས་སྦྱར་ཞིང་། ལྷ་ལྡན་སྨོན་ལམ་ཆེན་མོ་དང་དགའ་ལྡན་སྟག་རྩེ་སྒྲུབ་མཆོད་ཀྱིས་གཙོས་ཆོས་ཕྱོགས་བྱེད་སྒོའི་རྒྱུ་ཡོན་སྦྱར་བ་དང་། གཉིས་ནས་བླ་ཆེན་ཁག་དང་བཀའ་གྲོས་ཀྱིས་དགོན་སྒྲུབ་སྡེའི་རྟེན་བཞེངས་ཞིག་གསོས་ཀྱི་བདག་རྐྱེན་བྱས་པ་དཔེར་ན། ཚལ་གུང་ཐང་དང་ཞོགས་གུར་སྨོན་གྱི་ཞིག་གསོ། སྟག་རྩེ་རིན་ཆེན་སྒང་དུ་བཤད་གྲྭ་འཛུགས་པ། དགའ་ལྡན་དང་ར་སའི་གསེར་ཐོག་སྒྲོན་པ་བཅས་ཀྱི་བཀོད་སྒྲིག་སྦྱིན་བདག་བྱས་ཤིང་། ལྷག་པར་རྒྱལ་དབང་བསོད་ནམས་རྒྱ་མཚོ་སོག་ཡུལ་ཕེབས་རིང་ཕྱག་མཛོད་དང་གྲོས་བསྡུར་བྱས་ནས་བཞུགས་གནས་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་གསར་རྒྱག་དང་། རྒྱལ་དབང་གིས་ཀྱང་ལི་ཐང་དུ་ཆོས་སྡེ་འདེབས་པར་ཡང་ཆེད་དུ་སྐྱིད་ཤོད་ནས་བལ་པོའི་བཟོ་བོ་མངགས་པ་སོགས་ལྟ་བུ་ཡིན།[8] གསུམ་ནས་འབྲི་གུང་པ་དང་ཕག་མོ་གྲུ་པ་ལྟ་བུའི་ཕྱི་དགྲའི་བཙན་འཛུལ་བཀག་སྟེ། རང་གི་དབང་རིས་སྲུང་བའི་ཞར་ལ་དེ་དག་གིས་དགེ་ལུགས་པའི་མཆོད་གཞིས་འཕྲོག་ཅིང་ཞྭ་སྟབས་བསྒྱུར་བར་འགོག་ཐབས་བགྱིས་པ་སོགས་སོ། །[9]
       རྒྱལ་དབང་གིས་གཙོས་པའི་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པའི་ཕྱོགས་ནས་ནི་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པའི་ཉིན་རྒྱུན་གྱི་ཆོས་ཕྱོགས་ལས་སྒོའི་ཞབས་ཞུ་བསྒྲུབས་པ་དང་སྦྲགས། དགེ་ལུགས་པའི་ཆོས་བརྒྱུད་ཀྱི་སྙན་གྲགས་ཤུགས་རྐྱེན་ལ་བརྟེན་ནས་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པའི་དབང་སྒྱུར་གྱི་ལུགས་མཐུན་རང་བཞིན་དྲིལ་བསྒྲགས་བྱས་པ་སྟེ། རྒྱལ་དབང་དགེ་འདུན་རྒྱ་མཚོའི་ཆབ་ཤོག་ཏུ་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པ་ནི་ཆོས་རྒྱལ་མྱ་ངན་མེད་དང་སྔོན་རབས་རྒྱལ་བློན་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་དཔེ་རུ་འོས་པར་བསྟོད་ཅིང་བཀུར་གནང་བ་དང་། རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་རིམ་པའི་རྣམ་ཐར་དུའང་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པ་ལ“སྔོན་དུས་ཀྱི་སྡེ་སྲིད་ཁུངས་བཙན་རྣམས་ཀྱི་སྤྱན་ལྟོས་མ་ཉམས་པའི། དཀོན་མཆོག་ལ་གུས་ཤིང་རང་སྲིད་སྐྱོང་མཁས་པ་”ཞེས་སོགས་ཀྱི་ཆེ་བ་ཡང་ཡང་གསུངས་པ་ལྟ་བུ་ལས་རྟོགས་ཐུབ་པ་ཡིན། མདོར་ན། དགེ་ལུགས་པའི་བསྟན་པའི་སྦྱིན་བདག་ཆེན་མོ་དང་ཆོས་རྒྱལ་ཆེན་མོའི་སྣང་བརྙན་བཞེངས་བསྐྲུན་གྱིས་དམངས་ཀྱི་བློ་ཁ་བཀུག་སྟེ་མངའ་འབངས་བདེ་འགོད་ཡོང་བར་ཕན་འདོགས་ཐབས་བྱས་པས། ཕྱོགས་གཉིས་དབར་ཕན་ཚུན་རོགས་སྐྱོར་རམ་འདེགས་དང་སྐྱིད་སྡུག་གཅིག་ཏུ་བྱས་པའི་མཐུན་ལམ་ཞིག་ཚུགས་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོད། དེ་ལྟ་བུའི་མཐུན་ལམ་ཡང་དུས་རབས་བཅུ་དྲུག་པའི་སྨད་ཆར་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པའི་ཆབ་སྲིད་མངའ་ཐང་རྩེར་སོན་སྐབས་སུ་ཆེས་དམ་ལ་ཟབ་པར་གྱུར་ཡོད་པ་ནི། སྤྱི་ལོ༡༥༧༧ལོར་རྒྱལ་དབང་བསོད་ནམས་རྒྱ་མཚོ(སྤྱི་ལོ་༡༥༤༣ལོ་ནས་སྤྱི་ལོ་༡༥༨༨ལོ་བར)སོག་པོར་ཕེབས་དུས་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པས་རྭ་སྒྲེང་བར་ཕེབས་སྐྱེལ་ཞུ་སྐབས་ཀྱི་བྲལ་ཁའི་ངང་ཚུལ་རྣམ་ཐར་དུ་འཁོད་པ་ལས་ཀྱང་མངོན་ནུས་ཏེ། “རྭ་སྒྲེང་ནས་ཆིབས་ཐོག་ལ་འཁྱོན་ཐོག །ས་སྐྱོང་བཀྲ་ཤིས་རབ་བརྟན་པས་ཆིབས་ཡོབ་ལ་འཇུས་ནས། བསྟན་པའི་དཔལ་གྱུར་བླ་མའི་ཞབས་པད་བརྟན། །བསྟན་འཛིན་སྐྱེས་བུ་ས་སྟེང་ཡོངས་ལ་ཁྱབ། །ཅེས་འཕྲལ་རྩོམ་མཛད་ཐོག །མཆི་མས་བརྣངས་ཏེ་གསུང་རྒྱུ་མ་བྱུང་བས།(རྒྱལ་དབང་བསོད་ནམས་རྒྱ་མཚོས)བསྟན་པའི་སྦྱིན་བདག་མངའ་ཐང་འབྱོར་པ་རྒྱས། །བསྟན་པ་ཡུན་རིང་གནས་པའི་བཀྲ་ཤིས་ཤོག །ཅེས་ཆིབས་ཐོག་ནས་གནང་ངོ་། །”[10]ཞེས་བྱུང་བ་ལས་ངེས་ཤེས་རྙེད་ཐུབ། མཆོད་ཡོན་ཐུན་མོང་དུ་ངག་རྩོམ་མཛད་པའི་ཚིགས་བཅད་ཤོ་ལོ་ཀ་འདི་ནི་ཚིག་དོན་ཟབ་ལ་བྱིན་རླབས་ཆེ་བར་གྲགས་ཏེ། དུས་ཕྱིས་ཀྱི་བར་བོད་མི་ཕལ་ཆེར་གྱི་ཞལ་འདོན་དུ་ངག་ལ་འཇགས་པའང་སྐབས་དེའི་སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་བཀྲ་ཤིས་རབ་བརྟན་དང་རྒྱལ་དབང་བསོད་ནམས་རྒྱ་མཚོ་གཉིས་ནི་ཕྱི་རབས་པས་ཀྱང་མཆོད་ཡོན་དམ་གཙང་ཐུགས་ནང་གཤིན་པའི་མིག་ལྟོས་སུ་འཛིན་པས་ཡིན་ཞིང་། དུས་ཕྱིས་རྒྱལ་དབང་བསོད་ནམས་རྒྱ་མཚོ་གཤེགས་རྗེས་སུའང་སོག་པོར་འཁྲུངས་པའི་ཡང་སྲིད་དབུས་སུ་ཕེབས་མ་ཉིད་ནས་སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་གཡུལ་རྒྱལ་ནོར་བུས(སྤྱི་ལོ་？ལོ་ནས་སྤྱི་ལོ་༡༦༠༧ལོ་བར)སྤྱན་དྲངས་ནས་“ཟང་ཟིང་གི་དངོས་པོ་མང་པོ་དང་། ཆོས་ལུང་བདེ་ལེགས་ཀྱི་ས་ཆ་རྣམས་འབུལ་བ་མཛད་”[11]དེ་མཐུན་ལམ་གྱི་རྒྱུན་བསྐྱངས་ཡོད། དེ་ལྟ་བུའི་མཐུན་ལམ་ལ་བརྟེན་ནས་དུས་དེར་ཆོས་ཕྱོགས་ཀྱི་ལས་དོན་ཡང་ཕྱོགས་གཉིས་ཀས་མཉམ་དུ་གྲོས་ཐག་གཅོད་པའི་སྲོལ་ཞིག་དར་ཡོད་དེ། དེ་ནི་གླིང་སྨད་ཞབས་དྲུང་དཀོན་མཆོག་ཆོས་འཕེལ(སྤྱི་ལོ་༡༥༧༤ལོ་ནས་སྤྱི་ལོ་༡༦༤༦ལོ་བར)སྟོད་རྒྱུད་ཀྱི་ཁྲིར་ཕེབས་པར་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པ་དང་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཆོད་ཡོན་ལྷན་དུ་བཀའ་ཕབ་པ་ཡིན[12]པ་དང་། ཁྲི་ཆེན་དགེ་ལེགས་དཔལ་བཟང(སྤྱི་ལོ་༡༥༠༥ལོ་ནས་སྤྱི་ལོ་༡༥༦༧ལོ་བར)གིས་གསང་ཕུ་ཉག་རོང་གྲྭ་ཚང་དང་དགའ་ལྡན་ཤར་རྩེ་གྲྭ་ཚང་ཟླ་བསྒྲིལ་རྒྱུའི་རེ་འདུན་དང་སྙན་ཞུ་ཡང་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་ཙམ་མ་ཟད། སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པར་ཡང་ཕུལ་བ[13]སོགས་ལས་ཤེས་ནུས།
       ཆོས་ཕྱོགས་ནས་ཕྱོགས་གཉིས་དབར་གྱི་འབྲེལ་ལམ་ནི་མཆོད་ཡོན་སྦྱིན་བདག་ཏུ་གྲུབ་པ་གོང་ཞུས་ལྟར་ལགས་མོད། སྲིད་ཕྱོགས་རང་ནས་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པ་ནི་སྐྱིད་ཤོད་ཡུལ་གྱི་བདག་པོའམ་དབང་བསྒྱུར་བ་སྟེ། མངའ་ཁོངས་ཡུལ་ལུང་ཁྱོན་གྱི་ལས་སྒོ་མཐའ་དག་ལ་བདག་དམ་བྱེད་དབང་མཆིས་ཤིང་། དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པ་ནི་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པའི་མཆོད་གནས་ཙམ་སྟེ། སྲིད་ཕྱོགས་ནས་དུས་དེར་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པ་པའི་མངའ་འོག་གི་འབངས་སུ་གཏོགས་པ་ཡིན། དོན་དེ་ལྟ་བུར་དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་དཔའ་ཤོད་རག་ར་སྤྲུལ་སྐུས་ཀྱང“ལྷ་ས་སྤྱི་འཕེན(སྐྱིད་འཕན)གྱི་ཕྱོགས་སུ་སྐྱིད་ཤོད་པ་དར་པོ་ཡོད། དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པ་དང་སེར་འབྲས་སོགས་ཀྱི་མཆོད་ཡོན་སྦྱིན་བདག་ནང་ཁུལ་ཡིན་པ་ལས་སྲིད་ཕྱོགས་ནས་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པའང་སྤྱི(སྐྱིད)ཤོད་པའི་ཆར་གཏོགས”[14]ཞེས་ཕྱོགས་གཉིས་པོའི་འབྲེལ་ལམ་གྱི་ཐད་སྡོམ་ཚིག་གནད་སྨིན་ཞིག་བཞག་གནང་ཡོད།
གཉིས་པ། ནང་འགལ་བའི་རྒྱུ་རྐྱེན་དང་འགལ་བ་མངོན་དུ་དོད་ཚུལ།
       སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པའི་དབང་ཤུགས་གཞི་ཚུགས་པ་ནས་བཟུང་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པ་དང་མཐུན་ལམ་ལེགས་པར་བསྐྱངས་པ་མ་ཟད། དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པ་ཚུགས་ཙམ་ལ་སོག་པོར་འཁྲུངས་པའི་རྒྱལ་བའི་ཡང་སྲིད་དབུས་སུ་སྤྱན་དྲངས་མ་ཉིད་ནས་བསྙེན་བཀུར་གྱིས་མཐུན་ལམ་མུ་མཐུད་བསྐྱངས་ཤིང་། སྤྱི་ལོ་༡༦༠༧ལོ་དང་སྤྱི་ལོ་༡༦༡༨ལོ། སྤྱི་ལོ་༡༦༢༡ལོ་བཅས་ལ་ཐུན་མོང་དུ་གཙང་པ་སྡེ་སྲིད་ཀྱི་ཚུར་རྒོལ་ལ་ཡ་ལན་སྤྲད་མོད། སྤྱི་ལོ་༡༦༢༡ལོའི་སྡེ་གཟར་གྱི་ཆིངས་བཞག་རྗེས་ཙམ་ལ་སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་བསོད་ནམས་རྣམ་རྒྱལ་ལམ་ཨ་དཔལ(སྤྱི་ལོ་༡༥༨༦ལོ་ནས་སྤྱི་ལོ་༡༦༣༦ལོ་བར)དུ་འབོད་པས་སོག་པོ་ཐུ་མེད་ལ་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་ལྔ་པ་སོག་ཡུལ་དུ་ཁྲིད་པར་ངན་བསླབ་བརྒྱབ་པ་སོགས་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པའི་ཕྱོགས་ལ་མ་རངས་པའི་ཚུལ་བསྟན་ཡོད་པ«རང་རྣམ་དུ་ཀཱུ་ལའི་གོས་བཟང»ལས་ཀྱང་འདི་ལྟར་འབྱུང་སྟེ། “སྐྱིད་ཤོད་ཀྱི་ཞབས་དྲུང་ཨ་དཔལ་རྗེ་ཡོན་ཏན་རྒྱ་མཚོ་དང་དམ་ཚིག་ཉམས་མུས་སུ་མ་ཟད། ཞལ་ངོ་བསོད་ནམས་རབ་བརྟན་ལ་གཡོག་རིས་སུ་གཏོགས་པ་རྐང་མཐིལ་གྱི་རྡེའུ་དཔྲལ་བར་འཕར་སྙམ་པའི་ཆགས་སྡང་གིས་གནོད་པ་ཅི་འཁྱོལ་དང་ལྷག་ཏུ་གཙང་པའི་ལུང་གན་པ་ལ་མན་ལ་མི་རྒྱུག་པ་ཞིག་མ་བྱུང་ན་བོད་དུ་བསྡད་ཞན་འདྲ་ཞེས་ཞལ་ནས་ཀྱང་འདོན་ཞིང་དོན་དུ་ཡང་ཕྱག་ཐོག་ལ་བཀལ་བའི་སོག་པོ་ལོག་ན་རྫོང་གཞིས་རྣམས་བསྐྱུར་ཏེ་འབྱོན་རྩིས་དང་ཞེ་ཕུགས་སུ་དགེ་ཕྱོགས་དང་གཙང་པ་ལུགས་ལེགས་བྱུང་ན་ཁོང་རང་གིས་ཤོགས་མི་ཐོན་དེ་གཉིས་ལུགས་མ་ལེགས་ན་སླར་ཡང་སོག་དམག་འདྲེན་ཐུབ་སྙམ་པའི་ངེད་ཚོས་སོག་ཡུལ་དུ་ཕྱིན་ན་གཙང་པ་དང་འགྲས་འགྲོ་བ་གཞིར་བཅས་བདེ་སྐྱིད་ཕུང་ལ་རེ་བའི་རྣམ་པས། ལྷ་བཙུན་ལ་ད་ལམ་སོག་ཡུལ་དུ་གདན་འདྲེན་ཐུབ་ན་གཙོ་ཆེར་དཔོན་པོ་ཁོ་ལོ་ཆེ་མཉེས་པ་དང་དེ་ནས་སོག་པོ་ཚོ་ཆེན་དྲུག་ལ་ངོ་སོ་ཆེན་པོ་ཡོང་ཞེས་ངན་བསླབ་བྱས……”[15]ཞེས་པ་ལས་རྟོགས་ཐུབ།
       སྤྱིར་མིག་སྔའི་དཔྱད་འབྲས་ཁག་ཏུ་ཕྱོགས་གཉིས་དབར་ནང་མི་མཐུན་པ་དེ་ནི་སྤྱི་ལོ་༡༦༢༡ལོའི་སྡེ་གཟར་གྱི་རྗེས་སུ་ཆིངས་འཇོག་སྐབས་ལྷ་སའི་དབང་རིས་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པར་འཇགས་པ་ནས་འགོ་ཚུགས་པར་འདོད་མོད།[16]ཞིབ་ཏུ་བརྟགས་ན། དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པ་ཚུགས་ཙམ་ནས་ཕྱོགས་གཉིས་དབར་འགལ་བའི་མྱུ་གུ་འབུས་ཏེ། མཆོད་ཡོན་དམ་གཙང་གི་མཐུན་ལམ་ལ་འགྱུར་བ་འགྲོ་བའི་རྣམ་པ་མངོན་གསལ་དོད་པོ་ཡོད། དེའི་རྒྱུ་རྐྱེན་ཡང་གཉིས་སུ་འདུ་རུང་བར་སྙམ་སྟེ།
       གཅིག །སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པའི་ངོས་ནས་བྱེད་ཕྱོགས་ཁག་གཅིག་ལེགས་ལམ་དུ་མ་སོང་བ་སྟེ། སྤྱིར་ན་སྐྱིད་ཤོད་པའི་སྡེ་པ་སྔ་མ་རྣམས་ཞི་དྲག་གཉིས་ཀའི་འཇོན་ནུས་འཕེར་ཞིང་། དུས་ཕྱིས་ཀྱི་སྡེ་པ་གཡུལ་རྒྱལ་ནོར་བུའང་དེ་བཞིན་བརྟན་བརླིང་རང་ཚོད་ཆེ་ལ། “སྔོན་དུས་ཀྱི་སྡེ་སྲིད་ཁུངས་བཙུན་རྣམས་ཀྱི་སྤྱན་ལྟོས་མ་ཉམས་པའི། དཀོན་ཅོག་ལ་གུས་ཤིང་རང་སྲིད་སྐྱོང་མཁས་པ་”ཞིག་ཡིན་པར་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་ལྔ་པས་ཀྱང་བསྔགས་མོད། སྐུ་ཚེའི་སྨད་དུ་རྒྱལ་དབང་ཡོན་ཏན་རྒྱ་མཚོ་དང་ཕྱག་མཛོད་གུ་ཤྲི་ཆེན་པོ་དཔོན་སློབ་དབར་སེལ་ཞུགས་ཏེ། ཕྱག་མཛོད་ཟུར་དུ་བཞུགས་དགོས་བྱུང་བ་སྐྱིད་ཤོད་པ་སོགས་ཀྱིས་ཕྲ་མ་བཅུག་པའི་གླེང་ཕྱོགས་བྱུང་བ་དང་[17]གཞན་ཡང་རྗེ་རྣམ་རྒྱལ་དཔལ་བཟང(སྤྱི་ལོ་༡༥༤༡ལོ་ནས་སྤྱི་ལོ་༡༦༠༢བར)དང་མཆོད་ཡོན་ནང་མ་མཐུན་ཞིང་། ཆོས་རྗེ་བཤེས་གཉེན་གྲགས་པ་དང་རྩོད་གླེང་བྱུང་བ་སོགས་དགེ་ལུགས་པའི་བླ་མ་ཆེ་ཁག་དང་“དམ་ཚིག་ཉམས་པ་”[18]དང་། འཕགས་པ་ལོ་ཀེ་ཤྭ་ར་པོ་ཏ་ལ་ནས་རང་གི་གཞིས་ཀར་གདན་དྲངས་པ་ལྟ་བུའི་“རྟེན་འབྲེལ་འཕྱུག་པའི་”ཚུལ་ཐོན་པ་སྟེ། སྔོན་གྱི་ཡིག་ཚང་ན་དམ་ཚིག་ཉམས་པ་དང་རྟེན་འབྲེལ་འཕྱུགས་པས་མངའ་ཐང་ཤོར་བར་བཤད་པ་སོགས།[19] གོང་གསལ་དེ་དག་གི་ཐོག་ནས་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པའི་བྱེད་ཕྱོགས་ཁག་གཅིག་དམངས་སེམས་དང་འགལ་ནས་མངའ་ཐང་རྒུད་པའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པ་ཤུགས་ལ་གོ་ནུས། སྡེ་པ་གཡུལ་རྒྱལ་ནོར་བུ་འདས་རྗེས་སུ་སྡེ་པ་བསོད་ནམས་རྣམ་རྒྱལ་ཡང་ཁྱིམ་རྒྱུད་ཀྱི་ཁེ་ཕན་གཙིགས་སུ་འཛིན་དྲགས་ཏེ་བརྟན་བརླིང་རང་ཚོད་མི་ཆེ་བར་སྡེ་གཟར་འཁྲུག་ལོང་གི་དབང་དུ་འགྲོ་སླ་བ་ཞིག་ཡིན་པ་ནི་སྤྱི་ལོ་༡༦༠༧ལོ་ཙམ་ལ་ཡབ་ལ་སོགས་པས་སྡེ་སྲིད་གཙང་པ་དང་ཞི་བའི་གྲོས་བྱེད་པར་དགོངས་ཀྱང་ཕར་རྒོལ་གྱི་དུས་ཟིང་བསླངས་པས་ཕམ་ཁ་མྱོང་བ་དང་། སྤྱི་ལོ་༡༦༡༧ལོར་འཕགས་པ་ལོ་ཀེ་ཤ་ར་ཡང་སོག་པོར་དམག་རྔན་དུ་སྤྲད་ནས་སྡེ་གཟར་བསླངས་པ་སོགས་ལ་མང་པོས་མི་མོས་པའི་ཚུལ་བསྟན་པ་ལས་ཀྱང་མངོན་ཐུབ་པ་ཡིན། གང་ལྟར་མཆོད་ཡོན་ལེགས་ལམ་དུ་མ་སོང་བ་དེ་ཡང་སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པའི་བྱེད་ལུགས་ཁག་གཅིག་ཚུལ་བཞིན་མ་འཁྱོངས་པ་དང་འབྲེལ་བ་ཟབ་མོ་ཡོད་ངེས།
       གཉིས། དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པའི་ཆོས་སྲིད་ཀྱི་མགོ་འཕང་ཇེ་མཐོར་སོང་བ་སྟེ། དུས་རབས་བཅུ་དྲུག་པར་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པ་ནི་དགེ་ལུགས་པའི་བསྟན་པ་སྡེ་དང་བཅས་པའི་སྲོག་ཤིང་དམ་པར་གྲུབ་ནའང་སྲིད་ཀྱི་དབང་ཐང་མ་མཆིས་ཏེ། སྐབས་དེ་ཤེད་ཀྱི་སྐྱིད་ཤོད་ཡུལ་ལུང་ཁྱོན་གྱི་དབང་སྒྱུར་བ་སྡེ་བ་སྐྱིད་ཤོད་པའི་མངའ་འབངས་སུ་གཏོགས་པ་«རྒྱལ་རབས་ཆོས་འབྱུང་ཤེལ་དཀར་མེ་ལོང»ལས་ཀྱང་། “དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པ་དང་སེར་འབྲས་སོགས་ཀྱི་མཆོད་ཡོན་སྦྱིན་བདག་ནང་ཁུལ་ཡིན་པ་ལས་སྲིད་ཕྱོགས་ནས་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པའང་སྤྱི(སྐྱིད)ཤོད་པའི་ཆར་གཏོགས་”ཞེས་སྡོམ་ཚིག་གནད་སྨིན་བཞག་པ་དེ་བཞིན་དུ་ངེས་ཚུལ་གོང་ཞུས་ལྟར་ལགས་ཤིང་། སྐབས་དེ་ཤེད་དུ་ཕྱོགས་གཉིས་དབར་རོགས་སྐྱོར་རམ་འདེགས་ཀྱི་མཐུན་ལམ་ཚུགས་པ་ལས་སྲིད་འབྱོར་ཁེ་ཕན་གྱི་འགལ་འདུ་ནི་མ་མཆིས།
       སྤྱི་ལོ་༡༥༧༨ལོར་རྒྱལ་དབང་བསོད་ནམས་རྒྱ་མཚོ་མཚོ་ཁར་ཕེབས་ཏེ་ཨལ་ཐན་ཧན་དང་མཇལ་འཛོམས་ཀྱིས་མཆོད་ཡོན་དུ་སྦྲེལ་ཅིང་། མདོ་ཁམས་རྒྱ་སོག་དང་བཅས་པའི་ཡུལ་དུ་དགེ་ལུགས་པའི་བསྟན་པ་རྒྱ་ཆེར་སྤེལ་གནང་ཐོག །སྐུ་གཤེགས་རྗེས་སོག་པོའི་རྒྱལ་བརྒྱུད་སཱུ་མིར་ཏཱའི་ཆིང་གི་སྲས་ཡང་སྲིད་དུ་ངོས་བཟུང་བས། འབྲེལ་ལམ་སྔར་བས་བརྟན་པོར་ཚུགས་པར་གྱུར་ཅིང་། ཞྭ་སེར་བསྟན་པ་བསྟན་འཛིན་བཅས་པར་འཁུ་བའི་གཞན་སྡེ་འཇོམས་ལ་སོག་པོས་རྒྱབ་གནོན་དཔུང་རོགས་ཞུ་བའི་དམ་བཅས་པ་དེས།[20] དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པའི་ཆོས་སྲིད་གཉིས་ཀའི་མགོ་འཕང་ཡུན་ཐུང་ནང་ཇེ་མཐོར་སོང་ལ། སྤྱི་ལོ་༡༦༠༣ལོར་ཡང་སྲིད་དབུས་སུ་ཕེབས་པ་དང་བསྟུན། སོག་པོའི་རྒྱལ་རིགས་དང་མི་དྲག་དཔུང་དང་བཅས་ལྷ་སར་རྒྱུན་མར་ཡོང་སྟེ་སྒར་བཏབ་ནས་བསྡད་པ་བཅས།[21] དེ་ལྟ་བུའི་ཕྱི་ཕྱོགས་སྟོབས་ཤུགས་སིམ་འཛུལ་གྱི་རྣམ་པ་དོད་པ་དེར་སྐབས་དེའི་གཙང་པ་སྡེ་སྲིད་ཙམ་མ་ཟད། ལྷ་སའི་བདག་པོ་ཡིན་པའི་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པའང་དོགས་ཟོན་དང་ཡིད་མི་དགའ་བ་འབྱུང་ངེས་པ་སྨོས་མེད་ཡིན། དུས་དེར་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པ་ནི་སོག་པོའི་རྒྱབ་གནོན་ལ་བརྟེན་ཏེ་ཆོས་ཕྱོགས་ཙམ་མ་ཟད། སྲིད་ཀྱི་དབང་ཐང་གང་འཚམ་ལྡན་པའི་སྟོབས་ཤུགས་ཤིག་ཏུ་གྲུབ་ཀྱིན་པ་དེ། སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པར་མཚོན་ན། རིམ་པར་ཉེན་ཁ་ཞིག་ཏུ་མི་འགྱུར་བའི་ངེས་པ་མེད་པས། སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་བསོད་ནམས་རྣམ་རྒྱལ་སོག་པོའི་རྒྱལ་རྒྱུད་དུ་འཁྲུངས་པའི་“རྗེ་ཡོན་ཏན་རྒྱ་མཚོ་དང་དམ་ཚིག་ཉམས་”པ་དང་། རིམ་གྱིས་ཕྱག་མཛོད་བསོད་ནམས་རབ་བརྟན་ལ་གནོད་པ་ཅི་འཁྱོལ་བྱས་པའང་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པའི་ཆོས་སྲིད་དབང་ཐང་རྒྱས་པ་དང་བསྟུན་ཡིད་མ་རངས་ཤིང་“གཡོག་རིས་སུ་གཏོགས་པ་རྐང་མཐིལ་གྱི་རྡེའུ་དཔྲལ་བར་འཕར་སྙམ་པའི་ཆགས་སྡང་གིས་”བསྐུལ་བ་ཞིག་ཏུ་ངེས། དེ་བཞིན་དུ་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་ཡང་སྲིད་དབུས་སུ་ཕེབས་ནས་མི་རིང་བར་སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་གཡུལ་རྒྱལ་ནོར་བུས་དགེ་ལུགས་པའི་ཆོས་སྒོར་ཞུགས་པའི་རང་གི་སྲས་བསྟན་འཛིན་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོའི(སྤྱི་ལོ་༡༥༩༣ལོ་ནས་སྤྱི་ལོ་༡༦༣༨ལོ་བར)སློབ་གཉེར་གྱི་སླད་སྤྱི་ལོ་༡༦༠༥ལོར་ཁྱིམ་རྒྱུད་ཀྱི་གཞིས་ཀ་བྲག་དཀར་དང་ཉེ་བར་ཆོས་སྡེ་བཀྲ་ཤིས་ལྗོངས་བཏབ་པ་མ་ཟད།[22] པོ་ཏ་ལའི་འཕགས་པ་ལོ་ཀེ་ཤྭ་རའི་སྐུ་བརྙན་ཡང་རང་མཚམས་ཀྱིས་གཞིས་ཀ་བྲག་དཀར་དུ་སྤྱན་དྲངས་པ་ཡང[23]ཕྱོགས་གཞན་ཞིག་ནས་དགེ་ལུགས་པའི་ཆོས་བརྒྱུད་ཀྱི་སྙན་གྲགས་ཤུགས་རྐྱེན་དེ་ལྟ་བུར་བསམས་ཏེ་ཁྱིམ་རྒྱུད་རང་གིས་བློས་འགེལ་ཆོག་པའི་ཆོས་ཕྱོགས་ཀྱི་དབུ་ཁྲིད་དང་རྟེན་གཞི་ལོགས་སུ་ཆགས་པའི་རེ་བའང་ཡིན་དུ་སྲིད། གསུམ་པ། མཚོ་ཁའི་སོག་སྡེའི་འཕོ་འགྱུར་དང་སྐྱིད་ཤོད་པའི་གསམ་ག །
       གཅིག །སོག་པོ་ཚོ་ཁག་གི་འཕོ་འགྱུར་དང་སྐྱིད་ཤོད་པའི་གནས་བབས།
       སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པས་སྤྱི་ལོ་༡༦༡༨ལོར་དགེ་ལུགས་པའི་སྦྱིན་བདག་ཡིན་པའི་ངོས་ནས་སོག་པོའི་དཔུང་རྒྱབ་གནོན་དུ་དྲངས་པ་དང་། རང་གི་ཁྱིམ་རྒྱུད་དུ་འཁྲུངས་པའི་དགེ་ལུགས་པའི་བླ་མ་སྡེ་པ་ཆོས་རྗེ་བསྟན་འཛིན་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོའི(སྤྱི་ལོ་༡༥༩༣ལོ་ནས་སྤྱི་ལོ་༡༦༣༨ལོ་བར)ཆོས་ཕྱོགས་ཀྱི་མཛད་འཕྲིན་མཚོ་སྔོན་ཁུལ་དུ་རྒྱས་ཏེ། སོག་པོའི་དཔོན་ཁོ་ལོ་ཆེ་སོགས་དང་མཆོད་ཡོན་གྱི་འབྲེལ་ལམ་ཚུགས་པར་བརྟེན་ནས། སླར་སོག་དམག་དབུས་སུ་དྲངས་ཏེ་སྤྱི་ལོ་༡༦༢༡ལོར་གཙང་པའི་དཔུང་ཕམ་པར་བྱས་ནའང་། སོག་པོས་གཙང་པ་དང་འཐབ་པར་ཁས་ལེན་དོན་ནི་གཙོ་བོ་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པས་གཙོས་པའི་དགེ་ལུགས་པའི་ཁེ་ཕན་བསྲུང་ཆེད་ཡིན་པས། སྤྱི་ལོ་༡༦༢༡ལོའི་ཞི་ཆིངས་སྐབས་སུ་ལྷ་སའི་དབང་རིས་གསར་དུ་ཐོབ་པ་སོགས་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པའི་སྲིད་ཀྱི་མགོ་འཕང་ཇེ་མཐོར་སོང་བ་ལ། སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པ་ཡིད་མ་རངས་པ་ཙམ་ལས་དོན་དུ་དོ་ཟླར་ལང་བར་སྟོབས་ཀྱིས་ཕོངས་ཡོད།
       སྤྱི་ལོ་༡༦༢༢ལོར་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་ཡང་སྲིད་ཁྲིར་ཕེབས་རྗེས། སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་བསོད་ནམས་རྣམ་རྒྱལ་གྱིས་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པ་དང་གཙང་པ་སླར་འཁོན་ནས་སྡེ་གཟར་སློང་ཆེད་ལྷ་བཙུན་དང་ཧུང་ཐའི་ཇི་ལ་ཡང་སྲིད་སོག་པོར་ཁྲིད་པར་ངན་སྐུལ་བྱས་པ་ལམ་ལྷོངས་མ་བྱུང་བས། ལོ་ཕྱི་མར་སླར་སོག་པོ་ལྷ་བཙུན་གྱི་དཔུང་གཙང་པའི་ཕྱོགས་གཏོགས་འབྲི་གུང་པ་དང་ཕག་མོ་བར་དྲངས་ཏེ། རྫོང་གཞིས་ཕབ་ཅིང་གདན་སའི་ཁྲི་པ་རྣམ་གཉིས་བཙན་ཁྲིད་བྱས་ནས་སྡེ་གཟར་ལངས་པ་དང་། རིང་མིན་གཙང་པའི་དཔུང་ཆེན་གྱིས་“འཕན་ཡུལ་སྟོད་སྨད་ཀྱིས་གཙོས་སྐྱིད་སོག་གིས་དབང་དུ་བྱས་པའི་ས་རིགས་ཐམས་ཅད་རྩིས་བླངས་”[27]པས། སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པ་དབང་རིས་མཐའ་དག་ཤོར་ནས་སླར་སོག་པོ་དང་མཉམ་དུ་མཚོ་ཁར་ལོག་དགོས་བྱུང་ཡོད། མ་གཞི་མཚོ་ཁའི་སོག་པོ་དང་སྤྱི་ལོ་༡༦༡༨ལོ་ནས་འབྲེལ་ལམ་གང་འཚམ་ཚུགས་ཐོག །མཚོ་ཁའི་བོད་སོག་སེར་སྐྱའི་ཁྲོད་སྐྱིད་ཤོད་པའི་སྲས་སྡེ་པ་ཆོས་རྗེའི་ཆོས་ཀྱི་མཛད་འཕྲིན་ཇེ་འཕེལ་ཡིན་སྟབས། སྤྱི་ལོ་༡༦༢༡ལོའི་ཞི་ཆིངས་བཀའ་ཁྲ་བཏང་ཡང་སྔར་གྱི་དབང་རིས་སོར་མ་ཆུད་པ་ནས་སྡེ་པ་བསོད་ནམས་རྣམ་རྒྱལ་གྱིས་“སོག་པོ་ལོག་ན་རྫོང་གཞིས་རྣམས་བསྐྱུར་ཏེ་འབྱོན་རྩིས་”དང་། དགེ་གཙང་ཞེ་འགྲས་པའི་གོ་སྐབས་སྒུག་སྟེ་དགེ་ལུགས་པའི་སྦྱིན་བདག་གི་མིང་ཐོག་ནས་སོག་པོ་དང་མཉམ་དུ་གཙང་པར་དཔུང་དྲངས་ཏེ། རྫོང་གཞིས་མངའ་འབངས་རྣམས་ཚུར་ལེན་པར་དམིགས་པ་གཏད་ཡོད།
       ཡིན་ནའང་། མཚོ་ཁའི་དུས་བབ་ལ་འཕོ་གྱུར་ཆེ་བར་བྱུང་བ་དེས་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པའི་གནས་བབས་ཀྱང་ཉེན་ཁ་ཆེ་བར་གྱུར་པ་སྟེ། སྤྱི་ལོ་༡༦༢༣ཙམ་ལ་སོག་པོ་ཐུ་མེད་ཀྱི་དཔོན་པོ་ཁོ་ལོ་ཆེ་ཤི་བ་ནས་བཟུང་ཧུང་ཐའི་ཇི་དང་ལྷ་བཙུན་སོགས་རྒྱལ་རྒྱུད་ནང་མ་འཆམ་པའི་སྡེ་གཟར་རྒྱུན་མར་ལངས་ཁར། སྤྱི་ལོ་༡༦༣༢ལོར་སོག་པོ་ཧལ་ཧ་ཆོག་ཐུའི་དམག་གིས་ཐུ་མེད་ཀྱི་རུ་སྡེ་ཀུན་བཅོམ་པས།[28] སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པ་ཙམ་མ་ཟད། དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པའི་རྒྱབ་རྟེན་དཔུང་གཉེན་མེད་པར་གྱུར་ཅིང་། ཆོག་ཐུས་མཚོ་ཁ་དབང་དུ་བསྡུས་རྗེས་སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་ཆོས་རྗེ(སྤྱི་ལོ་༡༥༩༣ལོ་ནས་སྤྱི་ལོ་༡༦༣༨བར)སྤྱན་དྲངས་ནས་འབུལ་བ་བསྙེན་བཀུར་ཞུས་ཡོད་ནའང་།[29] གང་དེས་“རྒྱལ་བ་ཙོང་ཁ་པའི་བསྟན་པར་ལོག་པར་འཁུ་བའི་བསམ་སྦྱོར་ངན་པ་ཉམས་སུ་བསྟར་”[30]བ་མ་ཟད། དུས་དེར་གཙང་པ་སྡེ་སྲིད་དང་སོག་པོ་ཆ་ཧར་ལེགས་ལྡན། ཁམས་ཁུལ་གྱི་བེ་རི་རྒྱལ་པོ་དོན་ཡོད་རྡོ་རྗེ་བཅས་སྲིད་ཀྱི་ཁ་སྟབས་ཅན་ཀུན་ཀྱང་དགེ་ལུགས་པའི་ཆོས་བརྒྱུད་ལ་དགའ་མོས་ཆེར་མི་བྱེད་ཅིང་། རིམ་པར་དེ་དག་མཉམ་འབྲེལ་གྱིས་དགེ་ལུགས་པ་བརླག་པར་ཁ་འཆམ་པའི་ཉེན་ཁ་ཡང་ཆེ་བས། ཡར་སྔོན་གཙང་པ་སྡེ་སྲིད་ཀྱིས་དབུས་ཕྱོགས་དབང་དུ་བསྡུ་བའི་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་འདུན་མས་བསྐྱེད་པའི་སྲིད་འབྱོར་ཁེ་ཕན་གྱི་གདོང་ཐུག་དེ་ཉིད། བོད་སོག་སྟོབས་ཤུགས་ཁག་གི་འགལ་འདུ་དང་ཀར་དགེའི་ཀུན་སློང་གི་ཕྱོགས་འཛིན་སྡང་ཞུགས་ཀྱིས་སྔར་བས་རྙོག་ཅིང་འཛིངས་པར་བྱས་ལ། དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པས་སྣེ་ཁྲིད་པའི་དགེ་ལུགས་པའི་གནས་བབས་ཀྱང་ཉེན་ཆེ་བར་གྱུར།
       སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པའང་མ་གཞི་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པའི་ཕྱོགས་དང་ནང་མི་མཐུན་པའི་ཚུལ་ཐོན་ནའང་། གཙང་པ་སྡེ་སྲིད་ཀྱི་དབང་ཤུགས་དབུས་ནས་བསྐྲད་དེ་རྫོང་གཞིས་མངའ་འབངས་གང་མང་ཕྱིར་ལེན་པ་ལ་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པས་གཙོས་པའི་དགེ་ལུགས་པའི་ཕྱོགས་དང་དེའི་རྒྱབ་གནོན་སོག་པོའི་དཔུང་ལ་མི་བརྟེན་ཐབས་མེད་ཡིན་པས། དགེ་ལུགས་པར་ཉེན་ཁ་ཕྲད་པའི་གནས་སྐབས་སུ་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པ་ཡང་རྒྱབ་རྟེན་དཔུང་གཉེན་མེད་པར་གྱུར་ཅིང་། སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་བསོད་ནམས་རྣམ་རྒྱལ་ཉིད་ཀྱང་སྤྱི་ལོ་༡༦༣༦ལོར་རྫ་ངམ་ཆབ་མདོར་སྙུན་གྱིས་གཤེགས་པས། དགེ་གཙང་“ལུགས་མ་ལེགས་ན་སོག་དམག་འདྲེན་སྙམ་”པའི་འདུན་པ་མངོན་དུ་མ་གྱུར་བར་ཁྱིམ་རྒྱུད་ཀྱི་མངའ་ཐང་རྒུད་པའི་མཐར་ལྷུང་བའི་འཇིག་ཉེན་ལ་ཐུག་ཡོད། དེ་ལྟར་ནའང་། མི་རིང་བར་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པས་གཙོས་པའི་དགེ་ལུགས་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཞུ་འབོད[31]དང་། རང་ས་རྒྱ་བསྐྱེད་ཀྱིས་ནང་ཁུལ་འགལ་ཉོག་ལས་ཐར་བའི་འཚོ་ལམ་གསར་པ་འཚོལ་བའི་སྒུལ་ཤུགས་ཀྱིས་དེད་དེ། གུ་ཤྲི་ཁང་གིས་སྣེ་དྲངས་པའི་ཧོ་ཤོད་པ་མཚོ་ཁར་འབྱོར་བ་དེས།[32] སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པའི་མངའ་ཐང་ཉམས་པ་སོར་ཆུད་པར་གནས་སྐབས་ཀྱི་རེ་བ་གསར་དུ་སྦྱིན་ཡོད།
       གཉིས། གུ་ཤྲི་ཁང་གིས་སྐྱིད་ཤོད་པར་འཛིན་པའི་ལྟ་སྟངས་ཀྱི་འགྱུར་བ།
       སྤྱི་ལོ་༡༦༣༧ལོའི་ཟླ་དང་པོར། གུ་ཤྲི་ཁང་གི་དཔུང་མཚོ་ཁར་འབྱོར་ཏེ། ཆོག་ཐུའི་དམག་ཁྲི་ཁྲག་བཞི་དང་བཅས་པ་བཅོམ་པ་དང་མཚོ་ཁའི་ཡུལ་རྣམས་དབང་དུ་བསྡུས་རྗེས། སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་ཆོས་རྗེ་གདན་འདྲེན་བསྙེན་བཀུར་གྱིས་དབང་ལུང་རྗེས་གསུམ་གྱི་ཟབ་ཆོས་མང་དུ་ཞུས་པ་མ་ཟད། «སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་ཆོས་རྗེའི་རྣམ་ཐར»དུ་འཁོད་པ་ལྟར། ལོ་དེའི་དབྱར་ཁར་གུ་ཤྲི་ཁང་དབུས་ལ་འགྲོ་སྐབས། སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་ཆོས་རྗེར་“ད་ལམ་ང་དབུས་སུ་འགྲོ་ལ་ཁྱོད་ཀྱི་རྫོང་གཞིས་རྣམས་གཙང་བའི་ལག་ནས་ལེན་ལ་ཡིད་བཞིན་ལ་འབུལ་”ཞུས་པར། སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་ཆོས་རྗེས་ལུགས་དང་མཐུན་པོས་ལེན་པ་ལས་དམག་སྟོབས་ཀྱིས་བླངས་ན་ཆོས་འབྲེལ་མ་བརྩིས་པ་ཡིན་ཞེས་བརྗོད་ཅིང་། སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་ཡིད་བཞིན་ནོར་བུ་ཁུ་དབོན་ཡང་རྫོང་གཞིས་མངའ་འབངས་ཕྱིར་ལེན་ཆེད་གུ་ཤྲི་ཁང་དང་ལྷན་དུ་ཆས་ཡོད།[33] མ་གཞི་གུ་ཤྲི་ཁང་ཐེངས་དེར་དབུས་སུ་འགྲོ་དོན་ཞྭ་སེར་བསྟན་པའི་འགོ་བྱེད་རྣམས་དང་མཇལ་འཛོམས་གྲོལ་མོལ་བྱ་རྒྱུ་ཙམ་ཡིན་པས། སྡོད་ཁོམ་ཆེར་མེད་ལ། གཙང་པ་སྡེ་སྲིད་ཀྱི་ཕྱོགས་ནས་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པར་འཕན་པོ་མཁར་རྩེ་ལྟ་བུའི་སྐལ་བ་ཕྲན་བུ་སྦྱིན་པས་ཆོག་པར་འདོད་པས། སྔར་ཡོད་དབང་རིས་ཕྱིར་ལེན་པའི་རེ་འབྲས་དོན་སྨིན་མ་བྱུང་བར་ཕྱིར་མཚོ་ཁར་ལོག་དགོས་བྱུང་།[34] ཡིན་ནའང་། ཐོག་མའི་ཆར་གུ་ཤྲི་ཁང་གིས་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པའི་དབང་རིས་ཕྱིར་ལེན་པར་གྲོགས་དན་བྱེད་མོས་ཆེ་བ་དང་། ཐ་ན་ཕྱིས་གཙང་པའི་ཐོག་དཔུང་དྲངས་པ་ཡང་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པར་དབང་རིས་བློ་དང་མཐུན་པ་ཞིག་མ་སྟེར་བས་ཡིན་ཚུལ་ནི་ཁོང་རང་གི་གཏམ་ལས་བྱུང་སྟེ། སྤྱི་ལོ་༡༦༤༣ལོའི་བར་ཆིངས་ཀྱི་མཇུག་སྡོམ་དུ་བཀའ་ཁྲ་བཏང་བ་ལས་ཀྱང་འདི་སྐད་དུ། “སྡེ་པ་གཙང་པས་ཆོས་ལུགས་གྲུབ་མཐའི་གཙོས་ལུགས་གཉིས་ཆར་ནས་ཕྱོགས་རིས་མེད་པ་ཡིན་ཟེར་ཁ་བོ་ཆེན་པོ་བྱེད་ཀྱང་། དོན་ལ་རང་གཞན་གྲུབ་མཐའི་ཕྱོགས་ལྷུང་ཆེ་བའི་ཁར། ཞྭ་སེར་བ་ཕྱོགས་གཏོགས་དང་བཅས་པར་གནོད་ཅི་ཐུབ་ཀྱིས་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པ་རྩ་ཕུད་ལ་བཏང་འདུག་པར། མཐུན་ཕྱོགས་ཀྱི་སྒོས་དོན་འགྲུབ་ན་བཟང་བསམ་མི་སྣ་སྔ་རྟིང་བཏང་སྟེ་ངེད་རང་གཉིས་སེམས་ནང་ཉེ་བས་ལྷོ་ཐུབ་བྱང་ཐུབ་བྱེད། སྐྱིད་ཤོད་པ་ལ་ས་ཆ་རྙིང་བའི་ཐོག་ཏུ་ངེད་ཀྱི་བློ་དང་མཐུན་པ་སྟེར་དགོས། དེ་མ་བྱས་ཚེ་ང་ཁྱོད་ཀྱི་རྫོང་བསམ་གྲུབ་རྩེའི་སྒོར་ཡོང་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཚིག་གཏམ་རོང་བ་རྟ་མགྲིན་ལ་བསྐུར་བ་ཡིན་ཡང་། ངེད་ཀྱི་ཚིག་ལ་བདག་རྐྱེན་མེད་ཅིང་ཁྱེད་ཀྱི་ངོ་ལ་འཕན་ཡུལ་མཁར་རྩེ་སྟེར་ཟེར་བས་གཙང་ཐོག་ལ་ཡོང་དགོས་བྱུང་”[35]
       དོན་དངོས་སུ་ཐོག་མའི་ཆར་གུ་ཤྲི་ཁང་གིས་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པའི་དབང་རིས་ཕྱིར་ལེན་པར་གྲོགས་དན་བྱེད་མོས་ཆེ་ཚུལ་སྟོན་པ་དེ་ཡང་། ཕྱོགས་གཅིག་ནས་སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་ཆོས་རྗེ་མཚོ་ཁའི་བོད་སོག་སེར་སྐྱའི་ཁྲོད་སྙན་གྲགས་ཆེ་བས་མཚོ་ཁར་དབང་སྒྱུར་བའི་དགོས་དབང་གིས་གང་དེའི་ངོར་བལྟས་པ་དང་།[36] ཕྱོགས་གཞན་ཞིག་ནས་སོག་དམག་གཙང་པ་སྡེ་སྲིད་ཀྱི་ཐོག་ཏུ་དྲངས་ནས་དབུས་གཙང་དབང་དུ་བསྡུ་བར་ཁ་གཡར་ས་བཙལ་བ་ཞིག་ཡིན་པར་མངོན་ཏེ། དེ་ནི་ཕྱིས་སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་ཆོས་རྗེ་གཤེགས་ཤིང་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པའི་སྲིད་དབང་བཙུགས་རྗེས། སྡེ་པ་བསོད་ནམས་རབ་བརྟན་གྱིས་གཞིས་ཀ་རྩེ་དང་ཤེལ་དཀར། ལྷ་རྩེ་གསུམ་སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་ཡིད་བཞིན་ཁུ་དབོན་ལ་གནང་སྐབས། གུ་ཤྲི་ཁང་གིས་མོས་མཐུན་བྱ་རྒྱུ་ལས་ལྡོག་སྟེ། ཡིད་མ་དགའ་བར་མཚོ་ཁར་ལྡོག་རྩིས་བྱས་པ་ལས་ཀྱང་རྟོགས་ཐུབ་ཅིང་།[37] དེ་ལས་ཀྱང་གུ་ཤྲི་ཁང་གིས་སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་ཆོས་རྗེ་གཤེགས་རྗེས་དང་དབུས་སུ་ཡོང་ནས་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པ་དང་འབྲེལ་བ་བྱུང་རྗེས་སྐྱིད་ཤོད་པར་འཛིན་པའི་ལྟ་སྟངས་ལ་འགྱུར་བ་བྱུང་ཡོད་པ་ཤེས་ཐུབ། དོན་ལ་ཡང་གུ་ཤྲི་ཁང་གི་ཕུགས་ཀྱི་དམིགས་ཡུལ་ནི། “རང་ཉིད་ཀྱི་དྲག་ཤུགས་དང་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་སྙན་གྲགས་ཟུང་དུ་འབྲེལ་བའི་ཆོས་སྲིད་ལུགས་ཟུང་གི་གཟི་དཔལ་གྱིས་བོད་ཆོལ་ཁ་གསུམ་ལ་དབང་བསྒྱུར་བ་མ་ཟད། སོག་པོ་ཚོ་ཁག་གི་ཁྲོད་དུ་རང་ཉིད་ཀྱི་མངའ་ཐང་ཉམས་མེད་དགུང་དུ་འདེགས་ཐུབ་པ་བྱ་རྒྱུ་”[38]དེ་ཡིན་ཕྱིར། གཙང་པ་སྡེ་སྲིད་དཔུང་གིས་བརླག་སྟེ་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པར་དབང་རིས་གང་འཚམ་རེ་སྟེར་དུ་སྲིད་ཀྱང་། སྔར་ལྟར་ལྷ་སས་གཙོས་པའི་སྐྱིད་ཤོད་ཁྱོན་ལ་དབང་སྒྱུར་བའི་སྡེ་བདག་ཆེན་པོའི་མངའ་ཐང་སོར་ཆུད་པར་གྲོགས་བྱ་རྒྱུ་ནི་མི་སྲིད་པ་ཞིག་རེད། སྤྱི་ལོ་༡༦༣༨ལོར་སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་ཆོས་རྗེ་གཤེགས་པ་ནས་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པར་ཆོས་ཕྱོགས་ཀྱི་བླ་མའི་གཟི་དཔལ་ལ་རྒྱབ་རྟེན་ས་ཞིག་མེད་པར་གྱུར་ཅིང་།  ཁྱིམ་རྒྱུད་ཀྱི་ཆོས་སྲིད་གཉིས་ཀའི་མི་སྣ་ཤིན་ཏུ་གནད་ཆེ་བ་གཉིས་ཀ་ལོ་ཤས་ནང་བསྟུད་མར་གྲོངས་པ་དེས་ཁྱིམ་རྒྱུད་ཉམས་རྒུད་དུ་འགྲོ་བའི་ཉེན་ཁ་ཆེན་པོར་ཐུག་ཡོད། དེ་ལྟ་བུའི་འཇིག་ཉེན་ལས་བཟློག་པ་ལ་གུ་ཤྲི་ཁང་ལ་ཞབས་འདེགས་ཀྱིས་གཙང་པ་སྡེ་སྲིད་ཀྱི་སྲིད་བརླག་སྟེ། ཏཱ་ལའི་བླ་མས་དབུ་མཛད་པའི་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པའི་ཆབ་འོག་ཏུ་ཚུད་པར་བྱ་རྒྱུ་ནི་གདམ་ག་ཆེས་ལེགས་པར་གྱུར་གཤིས། སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པ་ཁུ་དབོན་ཡང་དེ་ལྟའི་ལམ་བུར་མི་བསྙེགས་ཀ་མེད་དུ་གྱུར།
བཞི་པ། ས་གནས་སྲིད་དབང་གསར་པ་བཙུགས་རྗེས་ཀྱི་སྐྱིད་ཤོད་པའི་གོ་བབ།
       སྤྱི་ལོ་༡༦༣༩ལོར་གུ་ཤྲི་ཁང་གིས་དཔུང་ཆེན་བར་ཁམས་ཀྱི་བེ་རིར་འདེགས་པའི་སྐབས་སུ་སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་རྡོ་རྗེ་རྣམ་རྒྱལ(སྤྱི་ལོ་？ལོ་ནས་སྤྱི་ལོ༡༦༨༩བར)གྱིས་ཞི་དྲག་གི་ཞབས་ཏོག་བསྒྲུབས་པར་གསལ་ཞིང་།[39] དེ་བཞིན་ཀརྨ་ཆོས་དབྱིངས་རྡོ་རྗེའི་«རྟོགས་བརྗོད་ཆོས་ཀྱི་རྔ་བོ་ཆེ»རུ། སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པ་ཡུལ་ཕྱུང་བས་“མོ་གོལ་གྱི་ཡུལ་དུ་སོང་ནས་······མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་དམག་བྱེ་བ་ཁྱེར་ཏེ་”གཙང་པར་དྲངས་ཚུལ་བྱུང་བར་གཞིགས་ན།[40] གུ་ཤྲི་ཁང་རང་གིས་ཀྱང་གཙང་པ་སྡེ་སྲིད་ཀྱིས་སྐྱིད་ཤོད་པར་ས་ཆ་བློ་དང་མཐུན་པ་མ་སྟེར་བ་དེ་ཉིད་ཁག་འདོགས་སར་བྱས་ཐོག །སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པས་གཞོགས་འདེགས་དང་སྣ་དྲངས་པའི་འོག །དཔུང་ཆེན་གཙང་ལ་བཏེག་པར་འདུག་སྟེ། ཟུར་ཆེན་གྱི་རྣམ་ཐར་ལས་ཀྱང་གུ་ཤྲི་ཁང་གི་དཔུང་ཆེན་མ་འབྱོར་བའི་ཡར་སྔོན་སྤྱི་ལོ་༡༦༤༠ལོར་སྐྱིད་ཤོད་ཐའི་ཇི་རྡོ་རྗེ་རྣམ་རྒྱལ་རྒྱལ་མོ་ཆེ་ཆུང་གིས་གཙོས་པའི་སོག་པོ་དང་ལྷན་སྐྱིད་ཤོད་དུ་འབྱོར་ལ། ལོ་དེར་སྔར་སྐྱིད་ཤོད་པར་བདག་ཅིང་སྐབས་དེར་གཙང་པས་བཟུང་བའི་བདེ་ཆེན་རྫོང་མངའ་འོག་གི་དྲུང་འཁོར་དང་གསང་སྔགས་མཁར་པ་རྣམས་ངོ་ལོག་པས། སྐྱིད་ཤོད་རྡོ་རྗེ་རྣམ་རྒྱལ་དང་དར་ཁན་ནང་སོས་སོག་དམག་ཁྲིད་དེ་བདེ་ཆེན་རྫོང་སྐོར་རྒྱག་གིས་བླངས་ཤིང་། སྤྱི་ལོ་༡༦༤༡ལོར་གུ་ཤྲི་ཁང་གི་དཔུང་ཆེན་འབྱོར་ཐོག །དབུས་ཕྱོགས་ཀྱི་གཙང་པའི་འཛིན་ཆ་བ་དང་རྫོང་དཔོན་ཕལ་ཆེར་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པར་ངོ་བལྟས་པས། བྱེ་རི་སྟག་རྩེ་གཙོས་པའི་རྫོང་ཁག་ཀྱང་རིམ་པར་ཕབ་པ་དང་། སྤྱི་ལོ་༡༦༤༢ལོར་སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་ཡིད་བཞིན་གྱིས་དམག་སྣ་དྲངས་ཏེ་མལ་གྲོ་གུང་མཁར་དམག་གིས་བསྐོར་བ[41]སོགས་གསལ་བ་དེ་དག་གི་ཐོག་ནས་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པ་ཁུ་དབོན་ནི་གུ་ཤྲི་ཁང་གིས་གཙང་པ་སྡེ་སྲིད་ཀྱི་སྲིད་བརླག་པའི་ཞབས་འདེགས་ཀྱི་གཙོ་བོར་གྱུར་པ་ཤེས་ཐུབ།
       སྤྱི་ལོ་༡༦༡༨ལོ་དང་སྤྱི་ལོ་༡༦༢༡ལོར་སོག་དམག་གཙང་ཐོག་ཏུ་དྲངས་པ་དང་བསྡུར་ན། སྐབས་འདིར་ནི་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པས་སྔར་ལྟར་སྡེ་བདག་རང་རྐྱ་བ་ཞིག་གི་ངོས་ནས་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པ་དང་མཉམ་འབྲེལ་གྱིས་གཙང་པར་དཔུང་བཤམས་པ་ཞིག་མིན་པར། དགེ་སོག་མཆོད་ཡོན་གྱི་མངའ་ཞབས་སུ་ཞུགས་པའི་འདུན་པ་དང་བཅས་ཞབས་འདེགས་སྒྲུབ་པ་ཞིག་ཡིན་པས། སྔར་སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་བསོད་ནམས་རྣམ་རྒྱལ་སྐབས་ལྟར་དབང་རིས་མཐའ་དག་ཕྱིར་མ་ལྷོགས་པ་དང་“གཡོག་རིས་སུ་གཏོགས་པ་རྐང་མཐིལ་གྱི་རྡེའུ་དཔྲལ་བར་འཕར་སྙམ་པའི་ཆགས་སྡང་”གིས་ཡིད་མ་རངས་པའི་ཚུལ་དེ་འདྲ་བྱུང་མེད་ལ། དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པས་ཀྱང་གཙིགས་ཆེན་པོས་དབང་རིས་གང་འཚམ་ཡང་འཇགས་སྒོས་ཕྱོགས་གཉིས་འགལ་མེད་འགྲིག་མཐུན་ཡོང་ཐབས་བྱས་གཤིས། སྤྱི་ལོ་༡༦༤༢ལོར་གུ་ཤྲི་ཁང་གིས་གཞིས་ཀ་བསམ་གྲུབ་རྩེས་ཐོག་དྲངས་པའི་ཁྲི་སྐོར་བཅུ་གསུམ་ཡོངས་རྫོགས་ཏཱ་ལའི་བླ་མར་འབུལ་བར་དྲིལ་བསྒྲགས་ནས་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་ཞེས་པའི་ས་གནས་སྲིད་དབང་ཚུགས་པ་ནི་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པ་དང་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པའི་འབྲེལ་བར་སླར་འཕོ་གྱུར་བྱུང་བའི་དཀྱོག་མཚམས་ཤིག་སྟེ། དེ་ནས་བཟུང་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པའང་ཡར་སྔོན་རང་གི་མངའ་འབངས་སུ་གཏོགས་པའི་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པའི་ཆབ་འོག་ཏུ་ཚུད་དེ་དཔོན་གཡོག་གོང་འོག་གོ་བརྗེས་པར་གྱུར་པའོ། །
       དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པའི་སྲིད་དབང་གསར་དུ་བཙུགས་རྗེས་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་དང་སྡེ་པ་བསོད་ནམས་རབ་བརྟན་གྱིས་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པར་དབང་རིས་སྤྲོད་རྒྱུའི་ཐད་གཙིགས་ཆེན་པོ་བྱས་ཤིང་། དེ་ཡང་བྱེ་རི་སྟག་རྩེ་དང་བདེ་ཆེན་རྫོང་གཉིས་ནི་སྔར་སྐྱིད་ཤོད་པ་རང་ལ་བདག་པས་ཕྱིར་སྤྲོད་པར་རྩོད་གཞི་བྱུང་མེད་མོད། ལྷ་ས་ནི་སྔར་སྐྱིད་ཤོད་པར་བདག་ཀྱང་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པ་རང་གི་སྲིད་ཀྱི་ལྟེ་བ་ཡིན་པས། དེའི་ས་ཚབ་ལྟ་བུར་དེ་མིན་དབང་རིས་སྤྲོད་རྒྱུའི་སྐོར་ལ་ཕྱོགས་ཁག་ཕན་ཚུན་དབར་མོས་པ་གཅིག་མཐུན་བྱུང་མེད་པ་དཔེར་ན། སྡེ་པས་རིན་སྤུངས་དང་འཕན་ཡུལ་མཁར་རྩེ་སྐྱིད་ཤོད་པ་ལ་སྤྲོད་པར་ཏཱ་ལའི་བླ་མས་དེ་ཙམ་ཐུགས་མོས་མ་གནང་ལ། མཁར་རྩེ་སྤྲད་པའང་ཕྱིས་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་རྒྱལ་ནང་དུ་ཕེབས་སྐབས་ཕྱིར་བླངས་ཤིང་།  ཡང་ཏཱ་ལའི་བླ་མས་ནི་འཕན་ཡུལ་རྒྱལ་ཆེན་རྩེ་སོགས་ས་ཆ་སབསྩལ་བ་དང་།[42] ལྷག་པར་སྡེ་པས་གཞིས་ཀ་རྩེ་དང་ཤེལ་དཀར། ལྷ་རྩེ་གསུམ་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པར་སྤྲད་པ་ལ་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་མོས་མཐུན་མ་ཐོབ་པའི་ཁར། གུ་ཤྲི་ཁང་ཡང་ཡིད་མ་རངས་པར་ཕྱིར་མཚོ་ཁར་ལྡོག་རྩིས་བྱས་པས།[43] སྤྱི་ལོ་༡༦༤༤ལོར་སྐྱིད་ཤོད་པས་ས་ཆ་དེ་གསུམ་པོ་ཕྱིར་རྩིས་སྤྲོད་བྱེད་དགོས་བྱུང[44]བ་སོགས་ལྟ་བུའོ། །དེ་ལས་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པས་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པར་གཙིགས་ཆེན་པོས་དབང་རིས་ཀྱི་བདག་རྐྱེན་སྤྲད་དེ་ཡིད་མགུ་ཐབས་བྱེད་པ་དང་ལྷན་དུ། གཙང་གི་གཞིས་རྩེ་སོགས་ལྷ་ས་དང་ཁ་ཐག་རིང་བའི་དབང་རིས་གལ་ཆེན་མང་དག་ཅིག་བཅད་བཟུང་བགྱིས་ན། གསར་དུ་ཚུགས་པའི་སྲིད་དབང་གི་ཉེན་ཁར་མི་འགྱུར་བའི་ངེས་པ་མ་མཆིས་པ་ལ་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་དང་གུ་ཤྲི་ཁང་གཉིས་ཀས་དོགས་ཟོན་ཡང་བྱེད་ཀྱིན་ཡོད་པ་རྟོགས་ཐུབ། ཕྱིས་སྤྱི་ལོ་༡༦༤༥ལོར་ཏཱ་ལའི་བླ་མས་ཆེད་དུ་བསམ་ཡས་དང་འོན་གྱི་མདའི་བྲག་ཁའི་ཁོངས་ཀྱི་ས་ཆ་རྣམས་བསྩལ་བ་ནས་བཟུང་བདེ་ཆེན་རྫོང་དང་བྱེ་རི་སྟག་རྩེ་རྫོང་གིས་གཙོས་པའི་སྐྱིད་ཤོད་སྟོད་ཁུལ་དང་ལ་ཕར་རྒྱབ་ཀྱི་བསམ་ཡས་དང་བྲག་ཁ་བཅས་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པའི་གཏན་འཇགས་ཀྱི་དབང་རིས་སུ་གྱུར་ཅིང་། དེ་ལྟ་བུའི་དབང་ཐང་ལྡན་པ་སྐབས་དེའི་དབུས་གཙང་གི་མི་དྲག་ཁྱིམ་རྒྱུད་ཁྲོད་ན་དཀོན་ནོ། །
       དེ་མིན་གྲལ་འཛིན་གདན་ཐོབ་ངོས་ནས་ཀྱང་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་རྒྱལ་ནང་དུ་ཕེབས་ཁར་ལྷ་ལྡན་སྨོན་ལམ་ཆེན་མོར་ཞུགས་སྐབས། བཞུགས་ཁྲིའི་བང་རིམ་དང་པོའི་གཡོན་ཟུར་དུ་སྡེ་སྲིད་དང་སེ་འབྲས་ཀྱི་བླ་མ། གུ་ཤྲི་ཁང་བཅས་ཀྱི་རྗེས། སྐྱིད་ཤོད་ཐའི་ཇི་མཚོ་སྐྱེས་རྡོ་རྗེ་བཞུགས་པ་དང་།[45] སྤྱི་ལོ་༡༦༧༢ལོར་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་ལྔ་པས་སེར་སྐྱ་དཔོན་རིགས་ཀྱི་གྲལ་འཛིན་གདན་ཡིག་«ཞིབ་མོ་རྣམ་དག་རབ་གསལ་མེ་ལོང»སྒྲིག་རྩོམ་མཛད་པ་ལས། སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པ་ལ་སེ་འབྲས་དགེ་གསུམ་དང་ལྷ་རྒྱ་རི་བ་སོགས་དང་མཉམ་པར་གོས་སྟན་ཁ་གང་མ་བཞི་བརྩེགས་ཁ་གདན་ཅན་གཏན་འབེབས་གནང་ཡོད།[46] གདན་ཐོབ་དེ་ལས་མཐོ་བ་ཞིག་སྣེའུ་གདོང་རླངས་ཀྱི་རྒྱུད་པ་ལས་མ་མཆིས་པར་གཞིགས་ན། དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པས་ཀྱང་སྔར་གྱི་དགེ་ལུགས་པའི་བསྟན་པའི་སྦྱིན་བདག་ཡིན་པ་དང་སྲིད་དབང་གསར་དུ་འཛུགས་པར་བྱས་རྗེས་ཆེས་ཆེ་བར་བསམས་ནས་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པར་གོ་བབ་ཐོབ་ཐང་མི་དྲག་གཞན་ལས་ལྷག་པ་སྤྲད་པར་ངེས་ལ། སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པས་ཀྱང་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པའི་ཆོས་སྲིད་གཉིས་ཀྱི་ལས་སྒོར་ཞབས་འདེགས་མི་དམན་པ་བསྒྲུབས་ཡོད་པ་དཔེར་ན། སྤྱི་ལོ་༡༦༥༦ལོ་དང་སྤྱི་ལོ་༡༦༦༨ལོ། སྤྱི་ལོ་༡༦༧༦ལོ་བཅས་ཀྱི་བོད་འབྲུག་སྡེ་གཟར་དང་ཕྱིས་ཀྱི་མངའ་རིས་དང་ལ་དྭགས་ཀྱི་སྡེ་གཟར་སོགས་ལ་གཞུང་གི་ཚབ་ཏུ་བར་འདུམ་ལ་བསྐྱོད་པ་དང་། དགའ་ལྡན་སྟག་རྩེ་སྒྲུབ་མཆོད་སོགས་ཆོས་ཕྱོགས་བྱེད་སྒོར་མཐུན་རྐྱེན་སྦྱར་བ་མ་ཟད། ལྷག་པར་སྤྱི་ལོ་༡༦༤༥ལོ་ནས་བསམ་ཡས་གཙུག་ལག་ཁང་ཡར་སྔོན་གོག་ཉམས་ཆེ་བས་ལོ་སུམ་ཅུ་ཙམ་གྱི་རིང་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་བཀའ་ལྟར་ཁྱོན་ཡོངས་ཀྱི་ཉམས་གསོ་གྲུབ་པར་བྱས་ཤིང་། དེ་ལ་ཏཱ་ལའི་བླ་མས་ཀྱང་ཆེད་དུ་དཀར་ཆག་རྒྱས་པར་བརྩམས་གནང་བ་མ་ཟད།[47] སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པ་ལ་“ཆས་ཀྱིས་མཛེས་ཤིང་སྒྲིགས་ཀྱིས་ཆེ་བ་ཡ་རབས་དྲ་མའི་ངང་ཚུལ་ཅན་”གྱི་མི་དྲག་ཁུངས་བཙུན་ཞེས་བསྔགས་པ་ཡང་ཡང་མཛད་ཡོད།
       དེའི་ཕྱིར། མིག་སྔའི་དཔྱད་འབྲས་སུ་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་གི་སྲིད་དབང་ཚུགས་པ་ནས་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པ་ཉམས་རྒུད་ལ་ཕྱོགས་པར་འདོད་པ་ཤས་ཆེ་ནའང་། དོན་ལ་མི་གནས་པ་གོང་གསལ་ལས་ཤེས་ནུས་པ་མ་ཟད། ད་དུང་སྤྱི་ལོ་༡༦༧༦ལོར་སྡེ་སྲིད་གསར་དུ་བསྐོ་སྐབས་སུ་སྐྱིད་ཤོད་ཐའི་ཇི་རྡོ་རྗེ་རྣམ་རྒྱལ་འོས་ཐོའི་གྲས་སུ་ཚུད་པ་དང་།[48] དེའི་སྲས་སྟག་རྩེ་ལྷ་རྒྱལ་རབ་བརྟན་ཡང་སྤྱི་ལོ་༡༧༡༧ལོར་ཇུན་གར་བའི་དཔུང་ལྷ་སར་འབྱོར་སྐབས། བོད་འབངས་“དྲག་ཞན་ཚང་མ་སྟག་རྩེར(ལྷ་རྒྱལ་རབ་བརྟན)རེ་གནས་སྐྱབས་གཅིག་ཏུ་འཆའ་ཞིང་། མགྲིན་གཅིག་དབྱངས་གཅིག་གིས་སྡེ་སྲིད་ཀྱི་འོས་སུ་གླེང”[49]ཡོད་ལ། སྤྱི་ལོ་༡༧༢༠ལོར་ཆིང་གི་སྐུ་སྲུང་དམག་དཔོན་གར་པི(噶尔弼)བོད་དུ་འབྱོར་སྐབས་ཀྱང་“བོད་འབངས་ཀུན་གྱིས་སྡེ་པར་གུས་བཀུར་བླ་ལྷག་ཞུ་ཞིང་། ལས་སྒོ་མཐའ་དག་སྡེ་པ་སྟག་རྩེ་བའི་བཀའ་ལྟར་སྒྲུབ”[50]ཀྱི་ཡོད་པ་མིག་མཐོང་ལག་ཟིན་བྱུང་བ་སོགས་ལས། དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པའི་སྲིད་དབང་གི་དུས་འགོར་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པའི་མི་རྒྱུད་ཀྱི་གོ་བབ་དབང་ཐང་ཤིན་ཏུ་མཐོ་པོ་ཡོད་པ་མཚོན་ནུས། གཞན་ཇུན་གར་བས་ཀྱང་དེ་ལྟའི་ཚུལ་ལ་བསམས་ནས་རང་གི་དབང་སྒྱུར་ལ་རོགས་སྐྱོར་རམ་འདེགས་ཡོང་སླད་གང་དེ་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པའི་སྡེ་སྲིད་ཀྱི་ཁྲིར་བསྐོས་པ་ཡིན་ཏེ། ཇུན་གར་བ་མཐར་བསྐྲད་རྗེས་ཆིང་གི་དཔོན་རིགས་ཚོས་ཀྱང་སྟག་རྩེ་ལྷ་རྒྱལ་རབ་བརྟན་དང་བཅས་པའི་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པའི་མི་རྒྱུད་ཀྱི་དབང་ཐང་ཡར་ངོར་རྒྱས་པ་དེ་ཉིད་དུས་བབ་ཞི་འཇགས་ཀྱི་ཉེན་ཁར་བརྩིས་ནས་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སོགས་བོད་སོག་མི་ཆེན་མང་པོའི་ཞུ་ངོའང་སྣང་མེད་བཏང་ཐོག །ཆིང་གོང་མར་སྙན་ཞུའང་སྔོན་དུ་མ་བསྒྲོན་པར་མི་མུས་རྒྱུད་བཅས་ཁྲིམས་ཀྱིས་ཚར་བཅད་ཅིང་།[51] དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པའི་སྲིད་ཀྱི་ཁུར་འཛིན་པའི་སྡེ་སྲིད་རིམ་པར་བསྐོ་བའི་ལམ་ལུགས་ཀྱང་བསྒྱུར་བ་སྟེ། དུས་དེ་ནས་ད་གཟོད་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པར་གྲགས་པའི་ཁྱིམ་རྒྱུད་དེ་ཉིད་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ལས་ཤུལ་མེད་འཇའ་ལྟར་ཡལ་བ་ཡིན་ནོ། །        ཆོས་ཕྱོགས་ཀྱི་དར་འཕེལ་ནི་སྲིད་ཕྱོགས་ཀྱི་མཐུན་རྐྱེན་ལ་བརྟེན་དགོས་པ་བཞིན་སྲིད་ཀྱི་དབང་སྒྱུར་བརྟན་པོ་ཞིག་འཛུགས་པར་ཡང་ཆོས་ཕྱོགས་ཀྱི་རམ་འདེགས་དགོས་པ་ཡིན། དེ་ལྟའི་ཆོས་སྲིད་དབར་གྱི་གཅིག་ཕན་གཅིག་གྲོགས་ཀྱི་འབྲེལ་ལམ་ནི་རང་རང་གི་ཁེ་ཕན་སྙིང་པོར་བྱས་པ་ཡིན་ཕྱིར། འགྱུར་མེད་གཏན་འཇགས་མིན་པར་དུས་བསྟུན་འགྱུར་སླ་ཞིང་། ཆོས་ཕྱོགས་ནས་དུས་དང་བསྟུན་པའི་སྦྱིན་བདག་གི་ཤེད་མོང་གང་ཆེར་བསྟེན་ཐབས་དང་། སྲིད་ཕྱོགས་ནས་ཆོས་ཕྱོགས་ཀྱི་གཟི་དཔལ་དར་ཆར་མངོན་པར་འཕྱར་ཏེ། རང་རང་གི་མི་སྡེ་དབང་རིས་རྩོད་ཐབས་བྱེད་པ་ཡིན། དེ་ལྟའི་ཆོས་སྲིད་ཀྱི་འབྲེལ་ལམ་དེས་དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པའི་སྟོད་དུ་བོད་ཡུལ་ན་འཐབ་འཁྲུག་གི་ཐལ་རྡུལ་འཛད་མེད་རིམ་པར་འཚུབ་པར་བྱས་ཤིང་། དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པས་དགེ་ལུགས་པའི་ཆོས་བརྒྱུད་རང་གི་ཁྱད་ཡོན་གྱི་གཞིར་བྱས་ཐོག །སོག་པོའི་དྲག་ཤུགས་ཀྱི་རྒྱབ་གནོན་ལྷན་དུ་བསྡེབས་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་བོད་དབུས་གཙང་གི་ཡུལ་ཡང་ས་གནས་ཀྱི་སྡེ་པ་མི་དྲག་ལྟེ་བར་བྱས་པ་ནས་རིམ་བཞིན་བླ་སྤྲུལ་དང་དགོན་སྡེ་སྙིང་པོར་བྱས་པའི་སྤྱི་ཚོགས་སུ་འཕོ་འགྱུར་བྱུང་ལ། སྔར་རང་གི་དཔོན་དུ་གྱུར་པའི་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པའང་ཆབ་འོག་ཏུ་འདུ་ཐུབ་པ་བྱུང་བ་སོགས་ལས། བོད་དུ་འཇིག་རྟེན་སྲིད་ཀྱི་ཁ་སྟོབས་ཙམ་པོ་བས་ཆོས་སྲིད་ཟུང་དུ་འབྲེལ་བའི་སྟོབས་ཤུགས་ཀྱི་དོ་ཟླ་མི་ཐུབ་པ་ཤེས་ཐུབ། ཕྱོགས་གཞན་ཞིག་ནས་ས་གནས་སྡེ་པ་མི་དྲག་དག་གི་བྱ་བྱེད་ཕྱོགས་ཀུན་ཀྱང་ཆོས་ཀྱི་དད་ཞེན་གྱིས་བསྐུལ་བའམ་གང་དེའི་རྗེས་སུ་འགྲོ་ལྡོག་བྱེད་པ་མིན་པར་ནམ་ཞར་ཕྱིར་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་དབང་ཆ་བརྟན་པོ་ཞིག་འཛུགས་པའི་ཆེད་དུ་ཐབས་ཤེས་གང་དྲག་སྤྱོད་ཀྱི་ཡོད་པ་སྟེ། སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པས་ཐོག་མའི་ཆར་མངའ་འབངས་བདེ་འགོད་ཀྱི་སླད་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པ་མཆོད་གནས་སུ་བཀུར་ཏེ་འབྲེལ་ལམ་བསྐྱངས་ཤིང་། ཕྱིས་སོག་པོའི་སྟོབས་ཤུགས་རྒྱབ་རྟེན་དུ་བྱས་ནས་དབང་ཤུགས་འཕེལ་བར་ཡི་མ་རངས་ཀྱང་མི་སྡེ་དབང་རིས་རྩོད་ཆེད་ནམ་ཞར་དགེ་ལུགས་པའི་ཆོས་ཕྱོགས་ཀྱི་གཟི་དཔལ་རྒྱབ་རྟེན་དུ་བྱས་ཐོག །བསྟན་པའི་སྦྱིན་བདག་གི་མིང་ཁྱེར་ནས་སོག་པོ་ཚོ་ཁག་གི་དམག་བོད་དུ་ཡང་ཡང་འདྲེན་པར་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པ་རང་ལས་ཀྱང་ཧུར་བརྩོན་ཆེ་བར་བྱས་པས་མཚོན། དེས་དཔོན་གཡོག་གོ་བརྗེས་ཀྱིས་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པའི་ཆབ་འོག་ཏུ་འདུ་དགོས་པ་བྱུང་ཡོད། འོན་ཀྱང་རིན་སྤུངས་པ་དང་ཡར་རྒྱབ་པ་སོགས་སྔ་རབས་སྡེ་དཔོན་དག་དང་མི་འདྲ་བར་སྲིད་ཀྱི་དབང་ཐང་དུས་ཕྱིས་ཀྱི་བར་ཉམས་མེད་སོར་གནས་བྱུང་ལ། སྐབས་དེའི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་འཕེལ་ཕྱོགས་དང་བོད་སོག་མི་རིགས་དབར་གྱི་འགྲོ་འོང་སྤེལ་རེས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ལའང་སྐྱ་བོ་མི་དྲག་གཞན་ལས་ཀྱང་བག་ཆགས་ཆེས་ཆེ་བ་བཞག་ཡོད་པའང་སྨོས་མེད་ལགས། །

ལུངས་འདྲེན་དཔྱད་ཡིག
[1]Giuseppe Tucci: Tibetan Painted Scrolls, Vol.I, ROMA: LA LIBRERIA DELLO STATO, 1949, 39-40.
[2]陈庆英：《固始汗和格鲁派在西藏统治的建立和巩固》《中国藏学》2008年第一期，第68-84页。罗布：《格鲁派发展的三次困境及其突破》《西藏大学学报》(社会科学版)2012年一期，第70-78页。Rachel M. McCleary and Leonard W. J. van der Kuijp: The Market Approach to the Rise of the Geluk School, 1419-1642, The Journal of Asian Studies 69, no. 1 (February 2010): 149-180. Karmay, Samten:The Fith Dalai Lama And His Reunifcation Of Tibet. In Pommaret, Francoise, ed, Lbasa In The Sevententh Century. Leiden: EJ. Brill.2003: 65-80.
[3]རྒྱལ་དབང་དགེ་འདུན་རྒྱ་མཚོ་འབྲས་སྤུངས་ཀྱི་ཁྲིར་ཕེབས་ཤིང་གཤེགས་རྗེས་ཡང་སྲིད་ངོས་འཛིན་གྱི་ལམ་ལུགས་བསྟར་ཏེ། སྐུ་ཕྲེང་རིམ་པར་བྱོན་ནས་དགེ་ལྡན་བསྟན་པ་སྡེ་དང་བཅས་པར་ལམ་སྣེ་འཁྲིད་མཁན་དང་སྟོབས་ཤུགས་ཆིག་དྲིལ་གྱི་སྲོག་ཤིང་དམ་པར་གྲུབ་པ་ལ་སྔ་རབས་ཡིག་ཚང་དུ་བཞུགས་ཡུལ་བླ་བྲང་གི་མིང་གིས་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པར་འབོད་གཤིས། འདིར་ཕྱིས་ཀྱི་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་པའི་སྲིད་དབང་ཙམ་ལ་གོ་མི་རིགས།
[4] སྐྱིད་ཤོད་པའི་མེས་པོ་མི་ཆུང་དོན་རྒྱལ་གྱིས་ཉང་བྲན་དགའ་ལྡན་གྱི་དཔོན་མཛད་པས་དགའ་ལྡན་པར་ཐོགས་ཤིང་། སྐྱིད་ཤོད་ཕལ་ཆེར་དབང་དུ་བསྒྱུར་བ་ནས་རིམ་གྱིས་སྐྱིད་ཤོད་པར་གྲགས། དུས་ཕྱིས་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་སྐབས་དབང་རིས་ཀྱི་ལྟེ་བ་བྱེ་རི་སྟག་རྩེར་ཡིན་པས་སྟག་རྩེ་བར་ཡང་འབོད་པ་བཅས་དོན་ལ་དེ་གསུམ་གྱི་གདགས་གཞིའི་ཁྱིམ་རྒྱུད་གཅིག་གོ །ཕག་གྲུའི་དུས་ཀྱི་གང་དེའི་དཔོན་རབས་ནི་འདི་ལྟར་ཏེ། བསོད་ནམས་རྒྱལ་པོ།(༡༥༠༦?-༡༥༤༤) དོན་གྲུབ་རྒྱལ་པོ།(?-༡༥༦༨) བཀྲ་ཤིས་རབ་བརྟན།(༡༥༣༡-༡༥༨༩) གཡུལ་རྒྱལ་ནོར་བུ།(?-༡༦༠༧) བསོད་ནམས་རྣམ་རྒྱལ་(༡༥༨༦-༡༦༣༦)བཅས་སོ། །
[5] རྒྱལ་དབང་དགེ་འདུན་རྒྱ་མཚོ།«རྒྱལ་དབང་དགེ་འདུན་རྒྱ་མཚོའི་གསུང་འབུམ་བཞུགས་སོ»(དེབ་དྲུག་པ་) ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༠ལོ། ཤ་༡༨༥ནས་ཤ་༣༧༨
[6] དུས་རབས་བཅུ་དྲུག་པའི་སྟོད་དུ་སྣེལ་པའི་བུ་མོ་སངས་རྒྱས་དཔལ་འཛོམས་ལ་འཁྲུངས་པའི་ཕག་གྲུའི་གདུང་རྒྱུད་སྐུ་མཆེད་དང་མི་དབང་བསོད་ནམས་རྒྱལ་མཚན་ཞེས་པ་སྐྱོར་མོ་ལུང་དུ་བཞུགས་པར་སྡེ་པ་སྐྱོར་མོ་ལུང་པར་གྲགས།«རྒྱལ་དབང་དགེ་འདུན་རྒྱ་མཚོའི་རྣམ་ཐར»དུ་སྡེ་པ་སྐྱོར་མོ་ལུང་པ་དང་འབྲེལ་ལམ་བསྐྱངས་པའི་སྐོར་ཅུང་མང་ཞིང་། རྒྱལ་དབང་གཤེགས་རྗེས་དངུལ་གདུང་བཞེངས་པའི་སྦྱིན་བདག་ཀྱང་སྐྱོར་མ་ལུང་པས་མཛད་པ་ཡིན།
[7] ཀྱི་ཤོད་དམ་སྐྱི་ཤོད། སྐྱིད་ཤོད་ཅེས་པར་སྐབས་བསྟུན་གྱིས་ཁྱབ་ཁོངས་ཆེ་ཆུང་ཅི་རིགས་གོ་དགོས་པ་ཡོད་མོད། འདིར་སྟོད་ཞོགས་མདའི་བྱེ་རི་སྟག་རྩེ་ནས་སྨད་སྟོད་ལུང་མདའ་ཙམ་གྱི་བར་ལ་གོ་དགོས་ཤིང་། མངའ་ཐང་ཆེས་དར་་སྐབས་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པས་དེའི་ཁོངས་སུ་བྱེ་རི་སྟག་རྩེ་དང་གཞིས་ཀ་བྲག་དཀར། དེའུ་གོང་། ཚལ་ཟུར་ཁང་། དགའ་ལྡན་ཁང་གསར་བཅས་རྫོང་གཞིས་ཁག་ལ་བདག་དམ་བགྱིས་ཡོད།
[8] ཞིབ་པར་ཕྲན་གྱི་དཔྱད་འབྲས་གཞན་དུ་གཟིགས། བསམ་གཏན་རྒྱ་མཚོ། «སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པའི་ལོ་རྒྱུས་ལ་དཔྱད་པ»བོད་ལྗོངས་སློབ་ཆེན་གྱི་ཤེས་རམས་པའི་བསླབ་གནས་དཔྱད་རྩོམ། ༢༠༢༢ལོ། ཤ་༧༢ནས་༧༦བར།
[9] འབྲི་གུང་པས་༡༥༢༦ལོ་དང༡༥༣༧ལོར་དགེ་ལུགས་པའི་ཆོས་གཞིས་འཕྲོག་ཅིང་ཞྭ་སྟབས་བསྒྱུར་བའི་སྦྱོར་བ་བརྩམས་ཡོད་ལ། ལོ་རབས་བཞི་བཅུ་པ་དང་༡༥༥༦ལོ། ༡༥༧༤ལོ། དེ་བཞིན་དུས་ཕྱིས་སྤྱི་ལོ༡༦༠༧ལོར་ཡང་དམག་དྲངས་པར་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པས་རྒོག་འགོལ་བགྱིས་ཡོད།
[10] རྒྱལ་དབང་ལྔ་པ།«རྒྱལ་དབང་བསོད་ནམས་རྒྱ་མཚོའི་རྣམ་ཐར་དངོས་གྲུབ་རྒྱ་མཚོའི་ཤིང་རྟ»«རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་རིམ་བྱོན་གྱི་མཛད་རྣམ»ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༠ལོ། ཤ་༥༤༩
[11] རྒྱལ་དབང་ལྔ་པ།«རྒྱལ་བ་ཡོན་ཏན་རྒྱ་མཚོའི་ནོར་བུའི་ཕྲེང་བ»«རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་རིམ་བྱོན་གྱི་མཛད་རྣམ»ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༠ལོ། ཤ་༦༡༧
[12] རྒྱལ་དབང་ལྔ་པ།«ཆོས་རྗེ་དཀོན་མཆོག་ཆོས་འཕེལ་གྱི་རྟོགས་བརྗོད་མཁས་པའི་རྣ་རྒྱན»«དགའ་ལྡན་ཁྲི་ཆེན་རིམ་བྱོན་གྱི་རྣམ་ཐར»སྟོད་ཆ། བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༢༠ལོ། ཤ་༡༣༩
[13] དུང་དཀར་བློ་བཟང་འཕྲིན་ལས། «དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ»ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༠༩ལོ། ཤ་༣༥༨
[14] རག་ར་ངག་དབང་བསྟན་པའི་རྒྱལ་མཚན།«རྒྱལ་རབས་ཆོས་འབྱུང་ཤེལ་དཀར་མེ་ལོང»«བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་ཁག་ལྔ»བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༢ལོ། ཤ་༢༥༠
[15] ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ།«རྒྱལ་དབང་ལྔ་པའི་རང་རྣམ་དུ་ཀཱུ་ལའི་གོས་བཟང»(སྟོད་ཆ) བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༢ལོ། ཤ་༥༨-༥༩
[16] ཡོན་ཏན་རྒྱ་མཚོ།«སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པའི་སྐོར»དབུ་ཅན་ལྕགས་པར་མ། ༢༠༠༡ལོ། ཤ་༣༧
[17] རྒྱལ་དབང་ལྔ་པ།«རྒྱལ་བ་ཡོན་ཏན་རྒྱ་མཚོའི་རྣམ་ཐར་ནོར་བུའི་ཕྲེང་བ»«རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་རིམ་བྱོན་གྱི་མཛད་རྣམ»ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༠ལོ། ཤ་༦༡༧-༦༡༨ ཤ་༦༣༨
[18] «འཇིགས་བྱེད་ཆོས་འབྱུང»(བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༣ལོ། ཤ་༣༨༩)དང་། «དགའ་ལྡན་ཆོས་འབྱུང་བཻ་སེར»(སེར་གཙུག་པར་མ། ཤ་༡༡༢)ལ་གཟིགས། དེ་བཞིན་དུ། ཇོ་ནང་ཏཱ་ར་ནཱ་ཐར་ཡང་སྡེ་པ་གཡུལ་རྒྱལ་ནོར་བུས་ཐོག་མའི་ཆར་ལྷ་སར་ཕེབས་སྐབས་རྩྭ་ཤིང་གི་མཐུན་རྐྱེན་སྦྱོར་བ་སོགས་མཛད་ཀྱང་། ཕྱིས་དད་པ་ལོག་པ་ལྟ་བུར་ཅོ་འདྲི་སེ་བ་ཁོ་ན་བྱས་ཚུལ་གང་གི་རང་རྣམ་(སེར་གཙུག་པར་མ། ཤ་༡༥༢)དུ་གསལ།
[19] «འཇིགས་བྱེད་ཆོས་འབྱུང»(༢༠༡༣ལོ། ཤ་༣༨༩)ལས། རྗེ་རྣམ་རྒྱལ་དཔལ་བཟང་དང་དམ་ཚིག་ཉམས་པས། སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པ་ཡུལ་ཤོར་ས་མཐར་འཁྱམས་པ་སོགས་ཆག་སྒོ་རིམ་གྲོས་ལྡོག་མི་ཐུབ་པ་བྱུང་བར་བཤད།«རང་རྣམ་དུ་ཀཱུ་ལའི་གོས་བཟང»(༢༠༡༢ལོ། ཤ་༢༣༡)དུ། ལོ་ཀེ་ཤྭ་ར་བྲག་དཀར་དུ་གདན་དྲངས་པས་རྟེན་འབྲེལ་འཕྱུགས་ཏེ། སྐྱིད་སྨད་ཀྱི་རྫོང་གཞིས་ཤོར་ཞེས་བྱུང་བ་སོགས་སོ། །
[20] Giuseppe Tucci: Tibetan Painted Scrolls, Vol.I, ROMA: LA LIBRERIA DELLO STATO, 1949, 50.
[21] «རྒྱལ་དབང་ཡོན་ཏན་རྒྱ་མཚོའི་རྣམ་ཐར»(༢༠༡༠ལོ། ཤ་༦༢༩ ཤ་༦༤༤ ཤ་༦༥༧)ན་བྱང་འགྲུལ་ཏེ་སོག་པོ་མི་དྲག་དཔུང་བཅས་གཏོས་ཆེ་བ་སླེབས་སྐོར་འཁོད་ཅིང་།«སྟག་ལུང་ཆོས་འབྱུང»(༢༠༡༣ལོ། ཤ་༥༣༤)ལས། སྤྱི་ལོ༡༦༠༧ལ་“སོག་པོ་དང་གསར་འགྲུལ་རྒྱ་ཆེར་སླེབས། དེའི་རྒྱུ་རྐྱེན་གྱིས་སྐྱི་ཤོད་ཕྱོགས་སུ་སྡེ་གཟར་དང་འཕོ་འཆུག་ཅི་ཡང་བྱུང་”ཞེས་སྡེ་གཟར་དེ་ཡང་སོག་པོ་སླེབས་པས་བྱུང་བར་གསུངས།
[22] ཤར་སྐལ་ལྡན་རྒྱ་མཚོ། «སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་ཆོས་རྗེའི་རྣམ་ཐར»«ཤར་སྐལ་ལྡན་རྒྱ་མཚོའི་གསུང་འབུམ»(པོད་དང་པོ) ཀན་སུའུ་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༡༩༩༩ལོ། ཤ་༡༨༢
[23] ལོ་ཀེ་ཤྭ་རའི་སྐུ་བརྙན་ནི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་དད་པའི་རྟེན་ཙམ་མིན་ཏེ་གང་དེའི་བདག་དབང་ནི་ཆབ་སྲིད་པའི་དབང་ཆའི་མཚོན་བྱེད་ཅིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད་ཅིང་། འདི་ཉིད་སྐྱིད་ཤོད་པས་གཞིས་ཀ་བྲག་དཀར་དུ་སྤྱན་དྲངས་པ་དང་ཕྱིས་སོག་པོར་དམག་རྔན་དུ་སྦྱིན་པ་དེ་ལ་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སོགས་མང་དག་མོས་པོ་བྱུང་མེད། དེའི་སྐོར་ཟོ་རེན་སན་གྱི་དཔྱད་འབྲས་འདིར་གཟིགས། Per K. Sørensen: Restless Relic-The Arya Lokesvara Icon in Tibet: Symbol of Power, Legitimacy and Pawn for Patronage, in Pramanakirtih: Papers Dedicated to Ernst Steinkellner on the Occasion of His 70th Birthday, Part 2, Wien: Arbeitskreis für Tibetische und Buddhistische Studien, Universität Wien, 2007, 857-885.
[24] ཞིབ་འཇུག་པའི་སྡེར་འདི་དག་གཙང་པ་སྡེ་སྲིད་དང་དགེ་ལུགས་པའི་དབར་གྱི་སྡེ་གཟར་ཡིན་པར་སྨྲ་ཡང་དོན་དུ་གཙང་པའི་ཁ་གཏད་ཀྱི་དམག་འདྲེན་མཁན་གཙོ་བོ་སྡེ་པ་སྐྱིད་ཤོད་པ་ཡིན་ཞིང་། གང་དེ་གཡུལ་དུ་ཞུགས་དོན་གཙོ་བོ་ཡང་མི་སྡེ་དབང་རིས་བསྲུང་ཆེད་ཡིན་པ་ལས་དགེ་ལུགས་པའི་རྒྱབ་ནས་སྐྱོར་ཆེད་མ་ཡིན།
[25] ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ།«རྒྱལ་དབང་ལྔ་པའི་རང་རྣམ་དུ་ཀཱུ་ལའི་གོས་བཟང»(སྟོད་ཆ) བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༢ལོ། ཤ་༥༠
[26] རྒྱལ་དབང་ཡོན་ཏན་རྒྱ་མཚོའི་རྣམ་ཐར་དུ་༡༦༠༥ལོར་སྡེ་གཟར་བྱུང་བར་འཁོད་འདུག་ཀྱང་སྡེ་པ་ཆོས་རྗེའི་རྣམ་ཐར་སོགས་དང་བསྡུར་ན་༡༦༠༧ལོའི་སྡེ་གཟར་དེ་རང་ཡིན་ནམ་སྙམ་སྟེ་མུ་ནས་བརྟག་འཚལ། རེའུ་མིག་ཁྲོད་ཀྱི་④ཡིན།
[27] ངག་དབང་བཀྲ་ཤིས་དཔལ་གྲུབ།«སྟག་ལུང་ངག་དབང་རྣམ་རྒྱལ་གྱི་རྣམ་ཐར་སྐལ་བཟང་ཡིད་ཀྱི་ཤིང་རྟའི་ཡང་རྒྱན»དབུ་ཅན་སྣ་རིང་མ། ཤ་༣༧ཡི་མདུན་ངོས་ནས་༣༨ཡི་རྒྱབ་ངོས།
[28] བྲག་དགོན་པ་དཀོན་མཆོག་བསྟན་པ་རབ་རྒྱས།«མདོ་སྨད་ཆོས་འབྱུང»ཀན་སུའུ་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༥ལོ། ཤ་༣༡
[29] ཤར་སྐལ་ལྡན་རྒྱ་མཚོ། «སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་ཆོས་རྗེའི་རྣམ་ཐར»«ཤར་སྐལ་ལྡན་རྒྱ་མཚོའི་གསུང་འབུམ»(པོད་དང་པོ) ཀན་སུའུ་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༡༩༩༩ལོ། ཤ་༢༢༢ “བླ་མ་ཁྱེད་མཐོང་ན་ང་དད་པ་སྐྱེས་ཀྱང་། ཞྭ་འདི་མཐོང་ན་ང་སྙིང་ན་ཞུས་སྐད།”
[30] རྒྱལ་དབང་ལྔ་པ།«དེབ་ཐེར་དཔྱིད་ཀྱི་རྒྱལ་མོའི་གླུ་དབྱངས»མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༡༩༨༨ལོ། ཤ་༡༩༢
[31] སུམ་པ་མཁན་པོའི་«མཚོ་སྔོན་ལོ་རྒྱུས་ཚངས་གླུ་གསར་སྙན»(༢༠༡༧ལོ། ཤ་༥༣-༥༤)ལས། སྐབས་དེར་ཕྱག་མཛོད་བསོད་ནམས་ཆོས་འཕེལ་སོགས་དང་སྟག་རྩེ་རྫོང་གི་སྡེ་པ་མཚོ་སྐྱེས་རྡོ་རྗེ་གྲོས་མཐུན་ནས་ལ་མོ་ཆོས་སྐྱོང་ལ་ལུང་ཞུས་ཏེ་སོག་ཡུལ་དུ་སྐྱབས་བཅོལ་བར་ཕེབས་པར་གསུང་མོད། སྐབས་དེར་སྟག་རྩེ་རྫོང་སྡེ་སྲིད་གཙང་པས་བཟུང་ཡོད་ལ། སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་མཚོ་སྐྱེས་རྡོ་རྗེ་སོགས་མི་རྒྱུད་རྣམས་མཚོ་ཁར་ཡུལ་གྱར་ཡོད་ཅིང་། དེབ་ཐེར་འདིའི་རྗེས་ན་སྟག་རྩེ་སྡེ་པ་མཚོ་སྐྱེས་རྡོ་རྗེ་སྡེ་སྲིད་དུ་བསྐོས་ཞེས་ལྷ་རྒྱལ་རབ་བརྟན་དང་འཁྲུལ་བའང་མཆིས་པར་གཞིགས་ན། མཛད་པ་པོས་འབྲེལ་ཡོད་ལོ་རྒྱུས་ལ་རྒྱུས་མངའ་ཆེར་མ་བྱུང་བ་འདྲ་བས་ཡིད་རྟོན་རུང་མིན་བརྟག་དགོས།
[32] གུ་ཤྲི་ཁང་གིས་སྣེ་དྲངས་པའི་ཧོ་ཤོད་པ་བོད་དུ་འཛུལ་བའི་སྐོར་ཞིབ་པར་གཤམ་གསལ་དཔྱད་རྩོམ་ལ་གཟིགས། 罗布：《蒙藏文文献中有关顾实汗入藏记载的考辩》，《清史研究》，1998年第2期；罗布：《请与应的错位：顾实汗进兵青藏的原因与目的》,《西藏大学学报》(社会科学版)2011年第1期。
[33]ཤར་སྐལ་ལྡན་རྒྱ་མཚོ།«སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་ཆོས་རྗེའི་རྣམ་ཐར»«ཤར་སྐལ་ལྡན་རྒྱ་མཚོའི་གསུང་འབུམ»(པོད་དང་པོ) ཀན་སུའུ་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༡༩༩༩ལོ། ཤ་༢༤༢.
[34] ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ།«རྒྱལ་དབང་ལྔ་པའི་རང་རྣམ་དུ་ཀཱུ་ལའི་གོས་བཟང»(སྟོད་ཆ) ལྷ་ས། བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༢ལོ། ཤ་༡༥༦ན། “སྐྱིད་ཤོད་ཁུ་དབོན་ནི་ས་ཆ་ཡོངས་རྫོགས་མ་ལྷོགས་ཀྱི་དོགས་གཙང་སྡེ་སྲིད་ཀྱི་དགོངས་པར་སྐལ་བ་ཕྲན་བུས་ཆོག་ཏུ་རེ་བས་ཞལ་ངོའང་མཛད་བསྟད་ཅིང་དགེ་ལུགས་བྱིངས་ཀྱི་གཟིགས་ངོར་མཛོ་ཕོའི་ལམ་དང་བཤོལ་རིས་འཁྱོག་པོའི་དཔེར་སོང་། རྒྱལ་པོ་ཐེགས་པར་རིངས་པས་དོན་གྱི་རྡོ་ཁར་མ་འཁྱོལ”ཞེས་འཁོད།
[35] བྲག་དགོན་པ་དཀོན་མཆོག་བསྟན་པ་རབ་རྒྱས།«མདོ་སྨད་ཆོས་འབྱུང»ལན་གྲུ། ཀན་སུའུ་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༥ལོ། ཤ་༣༤-༣༥ (བཀའ་ཁྲ་འདིའི་མ་དཔེ་ཆ་ཚང་བ་དེང་དབྱིན་ཇིའི་ལིའུ་ཧྥུ་རྒྱལ་འཛུགས་རྟེན་རྫས་ཁང་ (National Museums Liverpool)དུ་བཞུགས་ཤིང་། དེ་ནི་སྤྱི་ལོ་༡༩༦༦ལོར་ཨེམ་མར་ཐིན་ཞུ་བས་ཞལ་འདེབས་སུ་ཕུལ་བ་ཡིན།)
[36] སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་ཆོས་རྗེས་དུས་དེར་མདོ་དབུས་གཉིས་དང་སོག་པོ་ཚོ་ཁག་དབར་ཆོས་སྲིད་ཀྱི་འབྲེལ་ལམ་ཚུགས་པར་མཛད་པ་ཅི་བསྐྱངས་སྐོར་གཤམ་གྱི་དཔྱད་འབྲས་ལ་གཟིགས། Brenton Sullivan: The Body of Skyid shod sprul sku: The Mid-Seventeenth Century Ties between Central Tibet, the Oirat Mongols, and Dgon lung Monastery in Amdo, Revue d’Etudes Tibétaines, no. 52, Octobre 2019, 251-283.
[37]ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ།«རྒྱལ་དབང་ལྔ་པའི་རང་རྣམ་དུ་ཀཱུ་ལའི་གོས་བཟང»(སྟོད་ཆ) བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༢ལོ། ཤ་༢༡༧
[38] ནོར་བུ་བསམ་འཕེལ།«སྡེ་པ་གཞུང་གི་ལོ་རྒྱུས་ཉིན་བྱེད་སྣང་བ»མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༧ལོ། ཤ་༢༦༠
[39] བཤད་སྒྲ་གུང་དབང་ཕྱུག་རྒྱལ་པོ།«བསམ་ཡས་དཀར་ཆག་དད་པའི་སྒོ་འབྱེད»ལྷ་ས། བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༠༠ལོ། ཤ་༧༦
[40] ཀརྨ་ཆོས་དབྱིངས་རྡོ་རྗེ།«རྟོགས་བརྗོད་ཆོས་ཀྱི་རྔ་བོ་ཆེ»«རྗེ་ཀརྨ་བཅུ་བ་ཆོས་དབྱིངས་རྡོ་རྗེའི་གསུང་འབུམ»(པོད་གཉིས་པ) སི་ཁྲོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༠༦ལོ། ཤ་༡༣༥ན། “ཡུལ་བྱང་ཕྱོགས་ཀྱི་རྒྱལ་ཕྲན་ཞིག་ཡུལ་ནས་ཕྱུང་བ་དེ་མོ་གོལ་གྱི་ཡུལ་དུ་སོང་ནས་མི་ལོ་འགའ་འདས་པའི་འོག་ཏུ་མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་དམག་བྱེ་བ་ཁྱེར་ཏེ་འོངས་ནས་རྒྱལ་ཕྲན་ཀུན་འཇོམས་པར་བྱེད་པའི་རྒྱལ་ཕྲན་ངན་པ་དེའི་ཕོ་བྲང་གི་ཕྱོགས་རྣམས་བཀག མཐར་རྒྱལ་ཕྲན་བསད……”ཞེས་བྱུང་།
[41] རྒྱལ་དབང་ལྔ་པ།«ཟུར་ཆེན་ཆོས་དབྱིངས་རང་གྲོལ་གྱི་རྣམ་ཐར»«རྒྱལ་དབང་ལྔ་པའི་གསུང་འབུམ་པོད་བཅུ་གཉིས་པ»ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༠༩ལོ། ཤ་༩༥ ཤ་༡༠༤
[42] དེ་རྣམས་མ་གཞིར་འབྲི་གུང་རིག་འཛིན་ཆོས་གྲགས་ལ་བདག་པ་ཡིན་མོད། ཏཱ་ལའི་བླ་མས་དེ་དག་སྐྱིད་ཤོད་པར་སྤྲད་དེ་ས་ཚབ་ཏུ་ཡར་སྟོད་གྲི་དཔོན་པོའི་ཤུལ་བཞག་རྣམས་ཁོང་ལ་སྤྲད། འབྲི་གུང་རིག་འཛིན་ཆོས་གྲགས«རང་གི་ཚུལ་གྱི་རྟོགས་པ་བརྗོད་པའི་གཏམ་རང་བཞིན་དྲང་པོར་བརྗོད་པའི་རྒྱན་ཁོ་ནས་སྨྲས་པ་གསོང་པོའི་དགའ་སྟོན»དབུ་ཅན་ཤིང་པར། ཤ་༡༠༣ཡི་སྲིབ་ངོས།
[43] ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ།«རྒྱལ་དབང་ལྔ་པའི་རང་རྣམ་དུ་ཀཱུ་ལའི་གོས་བཟང»(སྟོད་ཆ) བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༢ལོ། ཤ་༢༡༧“ཁ་སིང་གཙང་ལ་ཐེགས་གདོང་སྡེ་པས་གཞིས་ཀ་རྩེ་ཤེལ་དཀར་ལྷ་རྩེ་གསུམ་སྐྱིད་ཤོད་ཁུ་དབོན་ལ་གཏོད་རྩིས་ཡིན་གསུང་པར་ཡང་ན་དབུས་གཙང་གི་ཁྲིམས་བདག་གཏད་ནས་རང་གུ་ཡངས་པ་ཞིག་འགབ་ཕྱེད་ཀ་དེ་འདྲ་མཛད་དོན་མེད་དམ་ཞུས་ཀྱང་མ་གསན་པར་ཕྱག་ཏུ་བཀལ་བས་རྒྱལ་པོ་ཐུགས་མ་དགྱེས་པར་རང་ཡུལ་དུ་ལྡོག་རྩིས་མཛད་པར་རྒྱལ་བར་བཙོང་ཁ་པ་ཆེན་པོའི་བསྟན་པ་དགོངས་ནས་བཞུགས་དགོས་མོལ་བ་དེ་ཁོ་ན་ལྟར་མཛད་སོང་།”
[44] ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ།«རྒྱལ་དབང་ལྔ་པའི་རང་རྣམ་དུ་ཀཱུ་ལའི་གོས་བཟང»(སྟོད་ཆ) བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༢ལོ། ཤ་༢༢༣
[45] མི་ཕམ་ཕུན་ཚོགས་ཤེས་རབ། «ཅོག་གྲྭ་སྙན་གྲགས་དཔལ་བཟང་གི་རྣམ་ཐར»སྡིངས་ཆེའི་དཔེ་རྙིང་ལེགས་བསྒྲིགས་ཁང་། ༢༠༡༥ལོ། ཤ་༡༡༥ནས་༡༡༦
[46] ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ། «རྒྱལ་དབང་ལྔ་པའི་རང་རྣམ་དུ་ཀཱུ་ལའི་གོས་བཟང»(བར་ཆ་) བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༢ལོ། ཤ་༢༤༨ནས་ཤ་༢༤༩
[47] ཏཱ་ལའི་བླ་མ་ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོའི་གསུང་འབུམ་པོད་མ་པ་དང་པོད་ཙ་པ་གཉིས་སུ་བཞུགས།
[48] རག་ར་ངག་དབང་བསྟན་པའི་རྒྱལ་མཚན།«རྒྱལ་རབས་ཆོས་འབྱུང་ཤེལ་དཀར་མེ་ལོང»«བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་ཁག་ལྔ»བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༢ལོ། ཤ་༢༩༥
[49] འོལ་དགའ་བཞད་པའི་རྡོ་རྗེ། «འོལ་དགའ་བཞད་པའི་རྡོ་རྗེའི་རང་རྣམ»མཚོ་སྔོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༣ལོ། ཤ་༣༥༦
[50]《西藏研究》编辑部：《西藏志·卫藏通志》，西藏人民出版社，1982年，第349页。“唐古忒俱甚是恭敬第巴，凡事俱尊第巴达克扎指示行事”
[51] མི་དབང་རྟོགས་བརྗོད་དུ་ལྷ་རྒྱལ་རབ་བརྟན་མིང་ཙམ་གྱིས་སྡེ་སྲིད་དུ་བསྐོས་པར་བཤད་ནའང་། སྐབས་དེའི་རྒྱ་བོད་ཡིག་ཚང་ཁག་ལ་བསྡུར་ཏེ་བརྟག་ན་དེ་ཉིད་སྲིད་ཀྱི་མྱོང་རྒྱུད་ཟབ་ཅིང་དབང་གྲགས་མཐོ་ལ། སྡེ་སྲིད་ཀྱི་ཁྲིར་བཞུགས་རིང་དོན་གྱི་དབང་ཆ་ངེས་ཅན་ཡོད་པ་སོགས་ཀྱི་སྐོར་ཞིབ་པ་གཤམ་གྱི་དཔྱད་འབྲས་ལ་གཟིགས། 杨代成，王希隆：《论第巴达孜巴》，《中国藏学》，2016年第一期，第12-23页。